ΕΞΟΥΣΙΑ
ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ

Ο τ. πρύτανις της Α.Σ.Κ.Τ., Χρόνης Μπότσογλου,
αποκαλύπτει τον έλεγχο,
αλλά και την αντίδραση των δημιουργών

O ζωγράφος Χρόνης Μπότσογλου έχει την δική του ιστορία στον χώρο των Εικαστικών Τεχνών. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (Α.Σ.Κ.Τ.) και στην Ecole Supérieure des Beaux Arts στο Παρίσι και έχει πραγματοποιήσει πολλές ατομικές εκθέσεις και συμμετοχές σε ακόμα περισσότερες ομαδικές, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Είναι και συγγραφέας των βιβλίων «Ημερολόγια Ταξίδια» (1994) και «Ψευτοδοκίμια» (2000). Επίσης έχει εκδόσει την ποιητική συλλογή «Σπουδή στο μαύρο» (1998). Ως πρώην πρύτανις της Σχολής Καλών Τεχνών, «καθʼ ύλην αρμόδιος», μας εξηγεί oρισμένες «κρυφές» πτυχές της Ιστορίας της Τέχνης καθώς και ιδιαίτερα της εξάρτησής της από την Εξουσία, αλλά και τους νόμους της αγοράς...

Aυτοπροσωπογραφία.


 - Πολλοί άνθρωποι σήμερα δεν μπορούν να αντιληφθούν τον λόγο, που το κόστος ενός έργου Τέχνης είναι πολύ υψηλό. Στην εποχή μας ποιά είναι τα κριτήρια εκείνα που αναδεικνύουν την αξία ενός έργου Τέχνης;

    

- Από το 1950 και μετά η Τέχνη υπάρχει και λειτουργεί στηριγμένη μόνο σε ένα βασικό κριτήριο, την εμπορικότητα. Καλώς η κακώς –δεν έχει σημασία– η Ζωγραφική κινείται με τον τρόπο που της επιβάλλουν οι ευρύτερες κοινωνικές δομές, δηλαδή η ελεύθερη αγορά και η παγκοσμιοποίηση. Δεν υπάρχουν σήμερα άλλες αισθητικές αξίες παρά μόνο το εμπόριο. Οι κανόνες του εμπορίου καθορίζουν την αξία των έργων Τέχνης σήμερα. Είναι σκληρό αυτό που λέω, αλλά έτσι είναι.


- Έτσι αξιολογούνταν πάντοτε τα έργα Τέχνης;

- Μέχρι το 1950 επιβίωνε η πιο παλιά Τέχνη. Η νεωτερικότητα. Ο μοντερνισμός. Αυτά τα ρεύματα λειτουργούσαν μέσα σε παλαιότερα συστήματα αξιών. Από τη στιγμή που επικράτησε ο φιλελευθερισμός στην Οικονομία, μοιραία και η Τέχνη αναγκάστηκε να ακολουθήσει τους νόμους της αγοράς.

    

Ο Hobsbawn στο βιβλίο του «Ο αιώνας των άκρων» αναλύει μέσα σε δύο κεφάλαια τον τρόπο, που η Τέχνη υποτάχθηκε πλήρως στους νόμους της αγοράς. Επομένως το ζήτημα της εμπορικότητας της Τέχνης και το ερώτημα που προκύπτει, για το αν αυτή ωφελεί ή βλάπτει, είναι τελείως ρητορικό. Η Τέχνη σήμερα υπάρχει μόνο με αυτούς τους όρους. Δυστυχώς μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί ένα άλλο σύστημα αξιών, που να θέσει νέους κανόνες, στον τρόπο που θα κινείται η Τέχνη.



Στο Μετρό - Παρίσι.



Η στρατευμένη Τέχνη και οι δημιουργοί


- Το Βυζάντιο επέβαλε την στράτευση της Τέχνης με σκοπό την εξυπηρέτηση του δόγματος.

- Η βυζαντινή τέχνη λειτούργησε και αναπτύχθηκε βασισμένη στο θρησκευτικό δόγμα και όχι στην αισθητική. Δηλαδή η μορφή γεννήθηκε μέσα από το δόγμα. Και στην Φαραωνική Αίγυπτο των ταφικών μνημείων η Τέχνη ήταν θρησκευτική. Είναι γεγονός, ότι κάθε φορά, ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν, η Τέχνη καλείται να εξυπηρετήσει και κάποιες σκοπιμότητες, από θρησκευτικές μέχρι πολιτικές, μέχρι και προσωπικά γούστα.

    

- Πότε άρχισε η εκκοσμίκευση της Τέχνης;

- Η Τέχνη εγκαταλείπει τον θρησκευτικό προσανατολισμό της σταδιακά. Στην Ευρώπη της Αναγέννησης για παράδειγμα αποκτά κοσμικό χαρακτήρα. Οι πίνακες ζωγραφικής και τα αγάλματα κοσμούν τώρα όχι μόνο τις εκκλησίες αλλά και τα σπίτια των πλουσίων. Στις Κάτω Χώρες, όπου έλαβαν χώρα έντονες θρησκευτικές διαμάχες ανάμεσα σε καθολικούς και προτεστάντες, άλλαξε ο τρόπος διακόσμησης των ναών. Η Τέχνη εκεί πήρε χαρακτήρα απολύτως κοσμικό. Άρχισαν λοιπόν να ζωγραφίζουν τον κύριο τάδε, διάφορες σκηνές από την καθημερινή ζωή, κ.λ.π. Αυτά τα αιτήματα τα γεννά η ίδια η κοινωνία, οι ζωγράφοι απλώς τα ακολουθούν ή καλύτερα τα εκτελούν.


- Η ανάπτυξη της Τέχνης και γενικότερα η πολιτιστική ακμή μήπως οφείλονται απλώς και μόνο σε τυχαίες ιστορικές συγκυρίες;

- Υπήρξαν εποχές, που η Τέχνη αναπτύχθηκε πολύ, χωρίς αυτό όμως να σημαίνει, ότι οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες στάθηκαν απόλυτα ιδανικές για την ανάπτυξή της, για παράδειγμα ακόμη και στην αρχαία κλασική Αθήνα ο Φειδίας καταδικάστηκε. Ο Ρέμπραντ στο Άμστερνταμ, που εκείνη την εποχή ήταν μία από τις πιο προηγμένες πόλεις σε παγκόσμιο επίπεδο, καταδικάστηκε, όταν παρουσίασε το διάσημο έργο του «Νυχτερινή περίπολος». Επειδή δεν μπορούσε να επιστρέψει την μεγάλη προκαταβολή που είχε εισπράξει, δημεύτηκε η περιουσία του. Οι παραγγελίες για νέα έργα μηδενίστηκαν, και αυτός ο πολύ μεγάλος ζωγράφος κατάντησε πένητας. Ουσιαστικά τον ζούσαν οι μαθητές του και, για να συντηρηθεί, έφτιαχνε χαλκογραφίες, τις οποίες πούλαγε στα κρυφά, διότι, σε ό,τι πουλούσε επίσημα, του κάνανε κατάσχεση. Ποτέ λοιπόν δεν ήταν εντελώς ευνοϊκά τα πράγματα για εμάς τους ζωγράφους. Φαίνεται, ότι η Τέχνη αναπτύσσεται και υπάρχει μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο κάθε εποχής, λειτουργεί βάσει των νόμων, που θέτει αυτό το πλαίσιο, και πάντα βρίσκει τρόπο να ανταποκρίνεται σε αυτές τις συνθήκες και να παράγει το έργο της.











Η γυναίκα στο χώρο τού λιοτριβείου.



Δεν μπορεί η Εξουσία να υποδουλώνει τον καλλιτέχνη


- Και όταν ένα έργο δεν αρέσει ή δεν εξυπηρετεί τις δέουσες πολιτικές απαιτήσεις της εξουσίας, δικαιολογείται η καταστροφή του;

- Οι Ταλιμπάν πριν λίγα χρόνια κατέστρεψαν τους περίφημους Βούδδες, επειδή «σκανδάλιζαν» την θρησκευτική τους πίστη. Αυτό για εμάς σήμερα είναι πολύ κακό, γιατί σήμερα είμαστε συλλέκτες, ενώ δεν υπήρχε η έννοια του συλλέκτη πάντοτε.


Ακόμη και στην αρχαία Ελλάδα τα παλιά αγάλματα των Κούρων και των Κορών τα αντικαθιστούσαν με καινούργια, τα έσπαγαν, για να τα χρησιμοποιήσουν ως δομικά στοιχεία π.χ. στα τείχη της Ακρόπολης, και άλλα τα έθαβαν στη γη, κάτω ακριβώς από το σημείο που έστηναν νέα αγάλματα, μέχρι να περάσει και η δική τους εποχή, και να καταστραφούν κι αυτά. Πιο μετά οι χριστιανοί καταστρέψανε τα ειδωλολατρικά έργα, για να κάνουν τα χριστιανικά.

    

- Πως προέκυψε η συνήθεια των ανθρώπων να συλλέγουν έργα Τέχνης;

- Οι άνθρωποι γίνονται συλλέκτες έργων τέχνης από την εποχή της Αναγέννησης και μετά. Μόλις τότε άρχισε να σχηματίζεται αστική τάξη, που λειτουργούσε έξω από τα εκκλησιαστικά και βασιλικά στεγανά. Τότε σχηματίζονταν πόλεις με την μορφή που έχουν σήμερα. Ο πάπας με την μεγάλη εξουσία και την οικονομική ισχύ δεν ήταν πλέον ο μόνος, που μπορούσε να παραγγείλει ένα έργο. Πλούσιοι αστοί απʼ όλο τον κόσμο μπορούσαν να μισθώσουν ένα ζωγράφο, ένα γλύπτη ή να αγοράσουν ένα έργο ιδιαίτερης αισθητικής και ιστορικής αξίας, ένα έργο όπως λέμε «συλλεκτικό».


Αξίζει να παρατηρήσουμε, ότι δεν υπήρξαν ασιάτες ή αφρικανοί συλλέκτες, διότι οι κοινωνίες τους και ο πολιτισμός τους δεν αξιολογούσε έτσι τα έργα Τέχνης. Οι Ινδοί επί παραδείγματι δεν δέχθηκαν ούτε το σύστημα αξιών, που τους επέβαλαν οι άγγλοι αποικιοκράτες, ούτε την χριστιανική πίστη. Όλα λοιπόν είναι σχετικά. Δημιουργήματα, που αρέσουν σήμερα, μπορεί να μην αρέσουν αύριο. Καλλιτεχνήματα, που αρέσουν εδώ, μπορεί να μην γίνονται αποδεκτά αλλού.











Μυτιληνιός ψαράς.

   


- Εσείς, γιατί δεν ασχοληθήκατε με την αγιογραφία;

- Οι περισσότεροι –αν όχι όλοι οι αγιογράφοι της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εποχής– ήταν καλόγεροι. Εγώ δεν μπορώ να κάνω θρησκευτικό έργο. Δεν γίνεται. Δεν επικρατούν σήμερα συνθήκες κοινωνικού εξαναγκασμού για τους ζωγράφους, για να με υποχρεώσει κάποιος να ζωγραφίσω κάτι άλλο από αυτό που θέλω.


- Μπορούν οι κοινωνικές συνθήκες να υποδουλώσουν απόλυτα το πνεύμα ενός καλλιτέχνη;

- Ο Ραφαήλ είχε δημιουργήσει πολλά θρησκευτικά έργα, όμως έβρισκε τον τρόπο να εκφράζεται και παράλληλα να υπηρετεί το σύστημα αξιών της εποχής του. Η εποχή τότε απαιτούσε η θεματολογία των ζωγράφων να αναφέρεται είτε σε θρησκευτικά θέματα, είτε σε αρχαίους ελληνικούς μύθους, ο Ραφαήλ όμως έφτιαχνε κάτι πανέμορφες Παναγίες, που θήλαζαν με ένα προκλητικό στήθος και με βλέμμα γεμάτο σαγήνη τον Χριστό, περνώντας ένα μήνυμα απαγορευμένου για την εποχή εκείνη ερωτισμού, εκκοσμικεύοντας δηλαδή την θρησκευτική θεματολογία.

    

Φαίνεται καθαρά, ότι ο Ραφαήλ ήθελε να ζωγραφίζει γυμνό και όχι αγίους, όμως η κοινωνία του επέβαλλε άλλη θεματολογία. Παρά ταύτα δεν μπορούσε να κρυφτεί από τον εαυτό του. Όσο και αν καταπιεζόταν κοινωνικά, πάνω στον καμβά του έβγαινε ο γνήσιος Ραφαήλ. Τα έργα του συνεπώς ήταν κοσμικά και όχι θρησκευτικά.


Στην νεότερη Ιστορία, το Παρίσι και το Βερολίνο μέχρι και το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ήταν τα κέντρα του πολιτισμού. Επίσης λίγο πριν την οκτωβριανή επανάσταση και κατά την διάρκεια αυτής στην Ρωσσία άνθισε η Ρώσσικη Πρωτοπορία, ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο της μοντέρνας Τέχνης των αρχών του 20ού αιώνα.


- Οι Ηνωμένες Πολιτείες πότε αναδεικνύουν τα δικά τους εικαστικά ρεύματα;

- Μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, οι αμερικανοί κατανοούν την ανάγκη της πολιτιστικής τους επικράτησης σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο, καθʼ όσον ήταν ουσιαστικά οι μόνοι κερδισμένοι από τον πόλεμο. Δες, και οι δυό μας φοράμε παντελόνια τζιν, αυτό είναι ένα είδος αμερικάνικης πολιτιστικής εισβολής. Η Αμερική κατάφερε να επικρατήσει σε ολόκληρη σχεδόν την ανθρωπότητα. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις έπαψαν να αποτελούν το κέντρο του παγκόσμιου πολιτισμού. Τώρα τελευταία ξαναρχίζει δειλά-δειλά να ξαναδημιουργείται ένα νέο ρεύμα ευρωπαϊκής κουλτούρας. Πρώτα το Λονδίνο και ακολουθούν το Παρίσι και το Βερολίνο.
















Άνθρωπος, που περπατά.

    


- Μπορείτε να διακρίνετε, αν στο εγγύς μέλλον η Ευρώπη θα επανακτήσει την πολιτιστική πρωτοκαθεδρία, που είχε κάποτε;

- Αυτό δεν το γνωρίζω. Ζούμε σε μία εποχή, που συντελούνται πολλές πολιτιστικές ζυμώσεις. Η Τέχνη κινείται μέσα στο διαδίκτυο του ηλεκτρονικού κυβερνοχώρου, ο οποίος τώρα αποτελεί την πιο τέλεια έκφραση της παγκοσμιοποίησης.

    

Ο κόσμος έχει πλέον ξεφύγει από τα όρια των εθνών-κρατών η των ομοσπονδιακών χωρών. Μέσα στο ηλεκτρονικό διαδίκτυο έχει δομηθεί ήδη ένα «παγκόσμιο χωριό», η υπόσταση του οποίου υπερβαίνει τα «κλισέ» της Νέας Υόρκης η των Παρισίων.

    

- Πολλοί εικαστικοί σήμερα επιλέγουν να εκφράζονται μέσω τής ψηφιακής τεχνολογίας.

- Σίγουρα η ανάπτυξη της τεχνολογίας επηρεάζει την Τέχνη, όμως εξαρτάται από ποιά σκοπιά το βλέπει κανείς. Και στην  αρχαιότητα, οι άνθρωποι βίωσαν τεχνολογικές επαναστάσεις περνώντας από την «Εποχή του χαλκού» στην «Εποχή του σιδήρου». Τα «νέας γενιάς» σιδερένια εργαλεία επέτρεψαν στον νέο καλλιτέχνη της εποχής εκείνης να δημιουργήσει απίθανα καλλιτεχνικά αριστουργήματα. Τα σκαλίσματα στο μάρμαρο με σιδερένια εργαλεία ήταν πιο κομψά και πιο λεπτά. Κάτι τέτοιο λοιπόν συμβαίνει και σήμερα, όταν κάνουμε τέχνη χρησιμοποιώντας τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Τα αποτελέσματα της επιρροής της σύγχρονης τεχνολογίας στην σημερινή Τέχνη θα τα κρίνουν οι μελλοντικές γενιές.

Ο Κώστας Μίχος (γεν. Αθήνα, 1978) σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και Ζωγραφική στη Σχολή Βακαλό.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ