ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ
ΑΛΛΑΖΟΥΝ

Η γλωσσική φθορά
και οι «μεγαλομανείς» γλώσσες

Ο Φερδινάνδος ντε Σωσσύρ έλεγε για τους προστάτες της γλώσσας ότι μοιάζουν με την «κότα, που έκλωσε αυγό πάπιας». Πράγματι, ο πατέρας της σύγχρονης Γλωσσολογίας, στο μοναδικό και κλασικό βιβλίο του «Μαθήματα Γενικής Γλωσσολογίας», γράφει: «Ο άνθρωπος, που θα ισχυριζόταν ότι φτιάχνει μιαν αμετάβλητη γλώσσα, ότι οι μεταγενέστεροι θα όφειλαν να τη δεχτούν, όπως την καθιέρωσε, θα έμοιαζε με την κότα, που έκλωσε αυγό πάπιας. Η γλώσσα που δημιούργησε θα παρασυρθεί, είτε το θέλει είτε όχι, από το ρεύμα, που παρασέρνει όλες τις γλώσσες».

Αυτό το «ρεύμα» που παρασέρνει όλες τις γλώσσες, είναι χαρακτηριστικό εγγενές και φυσικό των γλωσσών. Αντίθετα με όλα τα λοιπά ανθρώπινα, που ο χρόνος με την αλλαγή και αλλοίωση τα φθείρει έως και εξαφανίζει, η γλώσσα είναι το μόνο κοινωνικό φαινόμενο, που έχει την ενδιαφέρουσα ιδιοτυπία να διαρκεί στο χρόνο, επειδή αλλάζει και αλλοιώνεται. Η αλλαγή και αλλοίωση εξασφαλίζουν στις γλώσσες τη διάρκειά τους.

Την αλλαγή και αλλοίωση την προκαλεί η χρήση της γλώσσας, άρα η αλλαγή δεν είναι φαινόμενο συγκυριακό ούτε συμπτωματικό, είναι φυσικό χαρακτηριστικό των γλωσσών, είναι συστατικό της ζωής, δηλαδή της διάρκειάς τους. «Το σημείο», λέει ο Σωσσύρ, «υποχρεωτικά αλλοιώνεται, επειδή συνεχίζεται», η γλώσσα υποχρεωτικά αλλοιώνεται εφόσον και επειδή συνεχίζει να μιλιέται.
    
Καθώς αλλάζουν οι γενιές και εξελίσσονται οι κοινωνίες, δημιουργούνται νέες ιδέες, νέα αντικείμενα, νέοι τρόποι σκέψης καθώς και νέες ανάγκες επικοινωνίας, στις οποίες οι γλώσσες ανταποκρίνονται με την αλλοίωση και την αλλαγή. Αλλάζουν οι γλώσσες, επειδή αλλάζουν οι ιδέες.

Όλοι οι σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία των κοινωνιών, που έφερναν καινούρια συστήματα ιδεών, επέφεραν θεαματικά μεγάλες αλλαγές στις γλώσσες. Η Αναγέννηση π.χ. ή ο Διαφωτισμός ή η Οκτωβριανή επανάσταση στη Ρωσία, που έφεραν καινούρια συστήματα ιδεών σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, νέες πολιτικές αρχές, καινούριες κοινωνικές αξίες, νέες έννοιες και αντιλήψεις του κόσμου, μεταμόρφωσαν ριζικά τις γλώσσες σε πολύ λίγο χρόνο.
 
Με αργότερο ρυθμό απ' ό,τι οι αλλαγές που προκαλούν μεγάλες κοινωνικές ανακατατάξεις, όλες οι γλώσσες αλλάζουν. Αρκεί να διαβάσει κανείς ένα κείμενο γραμμένο πριν τριάντα χρόνια, για να αναγνωρίσει αμέσως την αλλαγή. Και αν διαβάσει κείμενο γραμμένο μόλις πριν πενήντα χρόνια, χρειάζεται ειδικές γνώσεις, για να το κατανοήσει πλήρως. Όπως έχει γράψει ο Μιχάλης Σετάτος, η γλώσσα «αναγκαστικά» προσαρμόζεται σε νέες ανάγκες επικοινωνίας, η χρήση του λόγου εισάγει νέα στοιχεία στη γλωσσική δομή, και έτσι αλλάζουν οι γλώσσες. Κι ακόμα, η συστατική της ζωής των γλωσσών συνεχής αλλαγή απαιτεί την «περιοδική ανανέωση» της κωδικοποιημένης γλώσσας, με άλλα λόγια την αλλαγή των κανόνων, που διδάσκονται στα σχολεία.
  
Ενδιαφέρον και αποκαλυπτικό είναι, ότι όλα τα παραπάνω δέν τα αμφισβητεί σήμερα κανένας απολύτως. Θεωρούνται επιστημονικοί κοινοί τόποι και αντίλογος δεν υπάρχει. Και όμως, συχνά εμφανίζεται στις κοινωνίες ο θρηνητικός μύθος για τη φθορά και την αλλοίωση της μιας ή της άλλης γλώσσας, συνοδευόμενος από την απειλή για την εξαφάνισή της.
 

 

 

Ο μύθος, που ταυτίζει την αλλαγή της γλώσσας με την παρακμή επαναλαμβάνεται ασταμάτητα, παρά το γεγονός, ότι δεν έχει καμία απολύτως στήριξη. Η μεγάλη αυτή αντίφαση περιέχει μηνύματα κοινωνικά και πολιτικά. Όποια μνεία θρηνητική για τη φθορά μιας γλώσσας κι αν διαβάσει προσεχτικά κανείς, θα διαπιστώσει, ότι συνοδεύεται από μια εξιδανικευμένη αναφορά σε μια ορισμένη γλωσσική μορφή, που περιγράφεται σαν ανώτερη και αυθεντική.
                  
Στην ιστορία όλες οι γλώσσες, που ονομάστηκαν ανώτερες και αυθεντικές, ανήκουν σε επεκτατικές και ιμπεριαλιστικές κοινωνικές ομάδες. Όλες οι γλώσσες, που θεωρήθηκαν ιδανικές και τέλειες, η λατινική, η ρωσική, η γερμανική, η αγγλική (και άλλες), αποχτήσανε τους τιμητικούς αυτούς τίτλους την περίοδο βίαιων επεκτατισμών και της αποικιοκρατίας.

Η τσαρική αριστοκρατία (μολονότι μιλούσε γαλλικά) χρησιμοποίησε τις αρετές της ρωσικής γλώσσας σαν επιχείρημα επεκτατικών διεκδικήσεων.
 
Ένας στίχος από γερμανικό ποίημα του 1813: «η πατρίδα του γερμανού απλώνεται όσο μακριά ηχεί η γερμανική γλώσσα» χρησιμοποιήθηκε αργότερα για ν' «αποδείξει», ότι η γαλλική Αλσατία και Λωρραίνη «ανήκουν» στο γερμανικό κράτος (ενώ κανένας δεν θυμήθηκε, ότι η «γερμανική γλώσσα» είναι κομμάτι της «γερμανικής πατρίδας», όταν εξοντώνονταν οι εβραίοι γερμανοί με μητρική τους τη γερμανική).
  
Τέλος, η Βρετανία ονομάζεται από θεωρητικούς της γλώσσας το 19ο αιώνα «έθνος ικανό να οδηγήσει τον κόσμο, ιδίως στο μέγα ζήτημα της γλώσσας», της οποίας η φυσική «ανωτερότητα» συνίσταται στην «ικανότητα» να «αφομοιώνει» άλλες γλώσσες και να τις μετατρέπει σε «αγγλικές». 
 
Σήμερα, μολονότι ζούμε σε άλλες εποχές, στη Γαλλία π.χ. κυκλοφορεί ένα μικρό βιβλίο μεγάλου ακαδημαϊκού με τίτλο «Αναζητώντας τη χαμένη γαλλική», με θρηνητικό περιεχόμενο: «χάνεται» η ωραιοτάτη και αρίστης ποιότητος γαλλική, ενώ «μέχρι το 1940» έλαμπε στον κόσμο. Το συμπέρασμα είναι τούτο: «η γαλλική γλώσσα, δηλαδή η πατρίδα, κινδυνεύει». Η χρονολογία της εποχής, που η γλώσσα ήταν «ιδανική», είναι ηχηρά αποκαλυπτική, αφορά τη Γαλλία των αποικιών και τη γαλλική, όταν είχε τη θέση της διεθνούς γλώσσας. Άρα, η προφητεία για την παρακμή της γαλλικής, ο αγώνας ενάντια στην εξαφάνισή της είναι διεκδίκηση της θέσης, που κατέχει η αγγλική στην Ευρώπη.
Είναι αλήθεια, ότι με τα παραπάνω μένει δυσεξήγητο πώς συνδυάζεται η ιμπεριαλιστική ερμηνεία με τις σύγχρονες θεωρίες για παρακμή της ελληνικής γλώσσας. Πρόκειται για κρίση της εθνικής ταυτότητας, που νιώθουν διάφοροι διανοούμενοι. Περιγράφουν την ελληνική γλώσσα, που μιλιέται σήμερα, με τα μελανότερα χρώματα και μέμφονται την «αποκοπή» της γλώσσας από τις «ρίζες της». Νοσταλγούν το μέγα κύρος, που έχει στους ισχυρούς του κόσμου και υποτιθέμενους ανώτερους η κλασική αρχαιότητα.
 

 

 
Θρηνούν λοιπόν, τη φθορά της ελληνικής, δηλαδή εννοούν, ότι ένα μονάχα πολιτισμικό αγαθό αποδεικτικό «ανωτερότητας» διαθέτουμε, την αρχαία ελληνική γλώσσα. Η προφητεία για την παρακμή της ελληνικής γλώσσας, με όποιο επιχείρημα κι αν εμφανίζεται, ανάμεσα στις γραμμές το ίδιο πάντα εννοεί: φανταστείτε το εθνικό μεγαλείο που... «θα» είχαμε, αν μιλούσαμε αρχαία ελληνικά.



Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο με τίτλο: «H γλωσσική φθορά και οι “μεγαλομανείς” γλώσσες»
είναι αναρτημένο στην ιστοσελίδα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (uoa.gr).
Ο τίτλος, οι φωτογραφίες και οι υπότιτλοι έγιναν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».



Διαβάστε ακόμα
στην «Ελεύθερη Έρευνα»:

Δεν υπάρχουν «καθαρές» γλώσσες

Η φάρσα της Γλώσσας

Τη γλώσσα μου έδωσαν ρωμέικη

Mi xasoume tin e8niki mas tautotita!

Η αρχαία... τούρκικη γλώσσα μας

Μικρασιάτικος χαβάς

Στάλες του ποταμού Πολιτισμός

Επιμειξίες στην αρχαία Ελλάδα



Η κ. Άννα Φραγκουδάκη είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Έζησε στη Γαλλία, 1964-1976, όπου σπούδασε Κοινωνιολογία και ειδικεύθηκε στην Κοινωνιολογία της Παιδείας.
Είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Rene Descartes - Paris V (1975, τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης) και υφηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (1978, Φιλοσοφική Σχολή).
Έχει διευθύνει έρευνες με αντικείμενο τα περιεχόμενα των σχολικών εγχειριδίων, τον εθνοκεντρισμό του εκπαιδευτικού συστήματος, τις κοινωνικές ανισότητες στην εκπαίδευση.
Οι κύριες δημοσιεύσεις της αφορούν τις κοινωνικές ανισότητες, τις διακρίσεις με βάση το φύλο και την κουλτούρα, την ιστορική διγλωσσία και την κοινωνική της λειτουργία, την ανάλυση των σχολικών βιβλίων, τον εθνοκεντρισμό και το ρατσισμό στην εκπαίδευση.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


3 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 40270

    7 Δεκ 2016

    Bielidopoulos χε χε χ ε εστις.

  • Bielidopoulos

    29 Νοε 2016


    "Ο φόβος για το άγνωστο ή το διαφορετικό ήταν το συναίσθημα που κυριάρχησε το 2016, με το μεγάλο διαδικτυακό λεξικό dictionary.cοm να αναδεικνύει ως λέξη της χρονιάς τη «ξενοφοβία». Το διαδικτυακό λεξικό μπορεί να παρακάμψει τα προσχήματα και να «δει» τη δημόσια συνείδηση. Το 2016, η λέξη που εμφανιζόταν στην κορυφή της λίστας αναζητήσεων ξανά και ξανά ήτα η «ξενοφοβία» -από τις ελληνικές λέξεις «ξένος» και «φόβος», που ορίζεται ως το αίσθημα του φόβου ή και της αποστροφής προς τους ξένους."
    http://www.ethnos.gr/diethni/arthro/elliniki_h_leksi_tis_xronias_symfona_me_megalo_diadiktyako_leksiko-64717782/

    lol
    Χαράς ευαγγέλια για τους πιτουροφάγους ελληναράδες. Να κινητοποιηθεί πάραυτα το οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης που έχουν ψηφίσει οι σανοφάγοι ρωμιοί να κοστολογήσει την εν λόγω λέξη. Κάθε δημόσια χρήση της και ένα ευρώπουλο.

  • Bielidopoulos

    29 Νοε 2016


    "Ο μύθος, που ταυτίζει την αλλαγή της γλώσσας με την παρακμή επαναλαμβάνεται ασταμάτητα, παρά το γεγονός, ότι δεν έχει καμία απολύτως στήριξη."
    Πολύ σωστό.
    Μαχλέπας ρωμιός έγραφε τις προάλλες:
    "8 πτωσεις καποιοι ειχανε οχι μια τυπου Λατινων....."
    http://www.slang.gr/lemma/1232-maxlepas

    Προτεινόμενη ταινία: Code 46 (2003)
    http://www.imdb.com/title/tt0345061/
    (In the near future the world is divided between those who live "inside", in high-density cities, and the poor underclass who live "outside." Access to the cities is highly restricted and regulated through the use of health documents, known as "papelles" in the global pidgin language of the day (composed of elements of English, Spanish, French, Arabic, Italian, Farsi and Mandarin).)