ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Niall Ferguson,
έκδ. «Παπαδόπουλος», Αθήνα, 2012



«Προσπαθώ να θυμηθώ πού και πότε το συνειδητοποίησα. Μήπως, όταν έκανα την πρώτη μου βόλτα στο Μπουντ τής Σαγκάης το 2005; Μήπως μες στο νέφος και τη σκόνη τής Τσονγκίνγκ, καθώς άκουγα ένα τοπικό στέλεχος τού κομμουνιστικού κόμματος να χαρακτηρίζει ένα τεράστιο βουνό από μπάζα ως το μελλοντικό χρηματοπιστωτικό κέντρο τής νοτιοδυτικής Κίνας; Το περιστατικό αυτό συνέβη το 2008, και με κάποιο τρόπο με εντυπωσίασε περισσότερο από το συγχρονισμένο πανηγύρι τής τελετής έναρξης των ολυμπιακών αγώνων στο Πεκίνο. Ή μήπως στο Κάρνεγκι Χολ το 2009, καθώς καθόμουν μαγεμένος από τη μουσική τής Έντζελ Λαμ, τής εκπληκτικά προικισμένης νεαρής κινέζας συνθέτριας, που αποτελεί προσωποποίηση τής ανατολικοποίησης τής κλασικής μουσικής;

»Νομίζω, ότι τότε μόνο κατάλαβα πραγματικά το νόημα τής πρώτης δεκαετίας τού 21ου αιώνα λίγο πριν το τέλος της: ότι δηλαδή ζούμε το τέλος τής 500ετούς υπεροχής τής Δύσης.

»Πιστεύω όλο και πιο έντονα, ότι το βασικό ερώτημα, που προσπαθεί να απαντήσει αυτό το βιβλίο είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα, που θα μπορούσε να τεθεί από έναν ιστορικό τής νεώτερης εποχής. Γιατί άραγε, αρχής γενόμενης από το 1500 περίπου, κάποιες μικρές οργανωμένες κοινωνίες στο δυτικό άκρο τής Ευρασίας κυριάρχησαν επί τού υπόλοιπου κόσμου, στον οποίο περιλαμβάνονταν οι πολυπληθέστερες και από πολλές απόψεις πιο εξελιγμένες κοινωνίες τής ανατολικής Ευρασίας;

»Η δευτερεύουσα ερώτησή μου είναι η εξής: αν μπορέσουμε να βρούμε μια καλή εξήγηση για την υπεροχή τής Δύσης κατά το παρελθόν, θα μπορέσουμε, άραγε, να διατυπώσουμε μια πρόγνωση για τη μελλοντική της πορεία; Πρόκειται πράγματι για το τέλος τού δυτικού κόσμου και για την έλευση μιας νέας εποχής, όπου θα δεσπόζει η Ανατολή; Με άλλα λόγια, μήπως είμαστε μάρτυρες τής παρέλευσης μιας εποχής, κατά την οποία το μεγαλύτερο μέρος τής ανθρωπότητας ήταν λίγο πολύ υποταγμένο στον πολιτισμό, που εμφανίστηκε στη δυτική Ευρώπη την επαύριο τής Αναγάννησης και τής Μεταρρύθμισης - τον πολιτισμό, που με την υποστήριξη τής επιστημονικής επανάστασης και τού διαφωτισμού, εξαπλώθηκε στον Ατλαντικό και μέχρι τους αντίποδες φτάνοντας τελικά στο απόγειό του κατά τη διάρκεια των αιώνων των επαναστάσεων, τής βιομηχανίας και των αυτοκρατοριών;» (Απόσπασμα από την εισαγωγή τού βιβλίου).

Αν ήσασταν σε θέση να κάνετε τον περίπλου τής Γης τον 15ο αιώνα, είναι πιθανό, ότι θα είχατε εντυπωσιαστεί περισσότερο από την ποιότητα ζωής στους πολιτισμούς τής Ανατολής. Στο Πεκίνο των Μινγκ χτιζόταν η Απαγορευμένη Πόλη, ενώ είχαν ξεκινήσει οι εργασίες για την εκ νέου διάνοιξη και βελτίωση τής Μεγάλης Διώρυγας. Στην Εγγύς Ανατολή οι οθωμανοί έσφιγγαν τον κλοιό γύρω από την Κωνσταντινούπολη, την οποία κατέλαβαν τελικά το 1453. Με το θάνατο τού Τιμούρ (Ταμερλάνου) το 1405, είχε εξαλειφθεί η μόνιμη απειλή να εισβάλλουν δολοφονικές ορδές από την Κεντρική Ασία - το άκρον άωτον τού πολιτισμού. Για τον αυτοκράτορα Γιονγκλέ τής Κίνας και τον οθωμανό σουλτάνο Μουράτ Β' το μέλλον διαγραφόταν λαμπρό.

Αντίθετα, η Ευρώπη θα σας φαινόταν ένας ελεεινός βαλτότοπος, καθώς συνερχόταν από τον όλεθρο τού μαύρου θανάτου, ο οποίος είχε μειώσει τον πληθυσμό σχεδόν κατά το ήμισυ, ενώ εξακολουθούσε να μαστίζεται από κακές συνθήκες υγιεινής και φαινομενικά ακατάπαυστες πολεμικές συρράξεις. Σ
τη δυτική Ευρώπη τού 15ου αιώνα  κυνηγούσαν μάγισσες και κυριαρχούσε ο θεσμός τής Ιεράς Εξέτασης.

Στην Αγγλία, είχε ανέβει στο θρόνο ο λεπρός βασιλιάς Ερρίκος Δ' έχοντας καταφέρει να ανατρέψει και να δολοφονήσει τον κακότυχο Ριχάρδο Β'. Η Γαλλία σπαραζόταν από εμφύλιες εχθροπραξίες ανάμεσα στους οπαδούς τού δούκα τής Βουργουνδίας και εκείνους τού δολοφονημένου δούκα τής Ορλεάνης. Ο αγγλογαλλικός εκατονταετής πόλεμος ετοιμαζόταν να ξαναρχίσει. Τα άλλα πολεμοχαρή βασίλεια τής δυτικής Ευρώπης -Αραγονία, Καστίλη, Ναβάρα, Πορτογαλία και Σκοτία- δέν θα σας έκαναν πολύ καλύτερη εντύπωση. Στη Γρανάδα εξακολουθούσε να βασιλεύει ένας μουσουλμάνος. Ο σκοτσέζος βασιλιάς Ιάκωβος Α' βρισκόταν αιχμάλωτος στην Αγγλία, έχοντας συλληφθεί από άγγλους πειρατές.

Για την ακρίβεια, τα πιο ακμάζοντα τμήματα τής Ευρώπης ήταν οι πόλεις-κράτη τής βόρειας Ιταλίας: η Φλωρεντία, η Γένοβα,η Πίζα, η Σιένα και η Βενετία. Η δε βόρειος Αμερική τού ίδιου αιώνα ήταν ένας αναρχούμενος αγριότοπος σε σύγκριση με τα βασίλεια των Αζτέκων, των Μάγια και των Ίνκας στην κεντρική και τη νότιο Αμερική, με τους πανύψηλους ναούς και τους ουρανομήκεις δρόμους τους.

Στο τέλος τής περιήγησής σας στον κόσμο, η ιδέα, ότι η Δύση θα μπορούσε να κυριαρχήσει επί των υπόλοιπων για το μεγαλύτερο μέρος τής επόμενης χιλιετίας θα σας φαινόταν απόλυτη φαντασιοπληξία.

Και όμως συνέβη.

Για κάποιον λόγο, ξεκινώντας από τα τέλη τού 15ου αιώνα, τα μικρά κράτη τής δυτικής Ευρώπης, με τα μπασταρδεμένα γλωσσικά τους δάνεια από τα λατινικά και από τα ελληνικά, με μια θρησκεία, που είχε προκύψει από την υποτιθέμενη ζωή ενός εβραίου τής Ναζαρέτ, καθώς και με τις πνευματικές τους οφειλές στα μαθηματικά, την αστρονομία και την τεχνολογία τής Ανατολής, παρήγαγαν έναν πολιτισμό ικανό όχι μόνο να κατακτήσει τις μεγάλες ανατολικές αυτοκρατορίες και να υποτάξει την Αφρική, την Αμερική και την Αυστραλασία, αλλά και να προσηλυτίσει λαούς απ' όλο τον κόσμο στο δυτικό τρόπο ζωής - ένας προσηλυτισμός, που τελικά επιτεύχθηκε μάλλον με το λόγο, παρά με το ξίφος.

Κανένας προηγούμενος πολιτισμός δέν κατάφερε ποτέ να κυριαρχήσει, όπως κυριάρχησε η Δύση πάνω στους υπόλοιπους. Το 1500 μΧ., στις μελλοντικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις τής Ευρώπης αναλογούσε γύρω στο 10% τής χερσαίας επιφάνειας και το πολύ το 16% τού πληθυσμού τής Γης.

Το 1913, Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες έλεγχαν σχεδόν τα τρία πέμπτα όλων των εδαφών και των πληθυσμών, και περίπου τα τρία τέταρτα (ένα εντυπωσιακό 74%) τής παγκόσμιας οικονομικής παραγωγής. Το μέσο προσδόκιμο ζωής στην Αγγλία ήταν σχεδόν διπλάσιο από αυτό τής Ινδίας. Το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο στη Δύση αντικατοπτριζόταν επίσης στην καλύτερη διατροφή, ακόμα και για τους εργάτες τής γης, και στο υψηλότερο ανάστημα, ακόμα και για τους απλούς στρατιώτες και τους καταδίκους.


Ανάμεσα στους πρόσφατους ορισμούς τού δυτικού πολιτισμού, τη μεγαλύτερη επιρροή την ασκεί εκείνος, τού Σάμιουελ Χάντιγκτον, ο οποίος δέν εξαιρεί μόνο τη Ρωσία, αλλά και όλες τις χώρες με ορθόδοξη θρησκευτική παράδοση.

Η Δύση τού Χάντιγκτον αποτελείται μόνο από τη δυτική και την κεντρική Ευρώπη (εξαιρουμένης τής ορθόδοξης ανατολικής), τη βόρεια Αμερική (εξαιρουμένου τού Μεξικού) και την Αυστραλασία.

Η Ρωμιοσύνη, το Ισραήλ, η Ρουμανία και η Ουκρανία δέν πιάνουν τη βάση ούτε άλλωστε τα νησιά τής Καραϊβικής, παρά το γεγονός, ότι πολλά είναι εξ ίσου δυτικά με τη Φλόριντα.


Το 1500, απ' όσο μπορούμε να συμπεράνουμε, η μεγαλύτερη πόλη στον κόσμο ήταν το Πεκίνο, με πληθυσμό από 600.000 έως 700.000 κατοίκους. Από τις δέκα μεγαλύτερες πόλεις τού κόσμου εκείνη την εποχή μόνο μια -το Παρίσι- ήταν ευρωπαϊκή, ενώ ο πληθυσμός της δεν ξεπερνούσε τις 200.000. Το Λονδίνο είχε γύρω στους 50.000 κατοίκους. Επίσης, τα ποσοστά αστικοποίησης ήταν υψηλότερα στη βόρειο Αφρική και τη νότιο Αμερική απ' ό,τι στην Ευρώπη.

Εν τούτοις, μέχρι το 1900 είχε σημειωθεί μια εκπληκτική αντιστροφή τής τάσης. Μόνο μια από τις δέκα μεγαλύτερες πόλεις τού κόσμου εκείνη την εποχή ήταν ασιατική, το Τόκιο. Με πληθυσμό σχεδόν 6,5 εκατομμυρίων, το Λονδίνο ήταν η παγκόσμια μεγαλούπολη.

Με την άνοδο των Ηνωμένων Πολιτειών, η ψαλίδα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή άνοιξε ακόμα περισσότερο. Το 1900, ο μέσος αμερικανός ήταν 73 φορές πλουσιότερος από τον μέσο κινέζο.

Τί είχε ο πολιτισμός τής δυτικής Ευρώπης, που τού επέτρεψε να αποκτήσει προβάδισμα στις φαινομενικά ανώτερες αυτοκρατορίες τής Ανατολής;

Αυτό είναι το θέμα τού 424 σελίδων υπό κρίση βιβλίου τού Niall Ferguson, καθηγητή Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Harvard και στη London School of Economics.

Το κρίσιμο ερώτημα σήμερα, είναι κατά πόσο η Δύση έχει χάσει το μονοπώλιό της πάνω τους. Μήπως άραγε γιʼ αυτό ζούμε το τέλος τής υπεροχής τής Δύσης;

Η άνοδος τής Δύσης είναι ίσως ο πιο προκλητικός γρίφος, που καλούνται να λύσουν οι ιστορικοί. Και δέν πρέπει να τον
λύσουν απλά και μόνο για να ικανοποιήσουν την περιέργειά τους. Εντοπίζοντας τα πραγματικά αίτια τής υπεροχής τής Δύσης ίσως μπορέσουν να εκτιμήσουν με κάποια ακρίβεια τη δική της επικείμενη παρακμή και πτώση.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


2 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 29443

    9 Αυγ 2014

    Διόρθωση:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Divergence#Differences_in_wages_and_living_standards
    http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Divergence#China
    http://en.wikipedia.org/wiki/High_level_equilibrium_trap

  • Ανώνυμος 29442

    9 Αυγ 2014

    Επιπλέον:

    "The Great Divergence, a term coined by Samuel Huntington[3] (also known as the European miracle, a term coined by Eric Jones in 1981[4]), refers to the process by which the Western world (i.e. Western Europe and the parts of the New World where its people became the dominant populations) overcame pre-modern growth constraints and emerged during the 19th century as the most powerful and wealthy world civilization of the time, eclipsing Qing China, Mughal India, Tokugawa Japan, and the Ottoman Empire."
    http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Divergence

    http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Divergence#Differences_in_wages_and_living_standards
    http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Divergence#Differences_in_wages_and_living_standards
    http://en.wikipedia.org/wiki/High_level_equilibrium_trap

    I.Bielidopoulos