ΟΙ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ

Οι μαρτυρίες
και τα αποσπάσματα


H. Diels - W. Kranz
(έκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα)



Οι αρχαίοι λαοί πίστευαν, ότι ο κόσμος κυβερνάται από διάφορες θεϊκές δυνάμεις (μία ή περισσότερες) και κάθε τι, το οποίο συνέβαινε, οφειλόταν σε άμεση βούληση των θεών. Τυχαία περιστατικά και η ανάγκη ικανοποίησης πρωταρχικών αναγκών οδήγησαν σε στοιχειώδεις ανακαλύψεις, που είχαν άμεση σχέση με την πρακτική μονάχα ζωή. Οι οποιεσδήποτε γνώσεις τους βρίσκονταν σε άμεσο συσχετισμό με τις θρησκευτικές τους προκαταλήψεις και δοξασίες.

Πρώτος ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο ιδρυτής τής Σχολής τής Μιλήτου, απομακρύνθηκε τελείως από τις θρησκευτικές παραδόσεις στην προσπάθειά του να ερμηνεύσει τα πράγματα τού κόσμου.

Αφορμώμενος από τη σκέψη, ότι με την παρατήρηση και την έρευνα των φυσικών φαινομένων θα είναι δυνατόν να δοθεί απάντηση στο κοσμογονικό πρόβλημα, που απασχολεί το ανθρώπινο πνεύμα, χάραξε νέους δρόμους για τη θεώρηση των πραγμάτων τού κόσμου κι έθεσε έτσι τις βάσεις τής σύγχρονης επιστήμης μακρυά από κάθε θρησκευτική επιρροή.
Από τότε, ο στοχασμός απολυτρωμένος από τη θρησκευτικο-θεοκρατική αντίληψη τής δημιουργίας τού κόσμου, αναζήτησε να βρεί μιά άλλη ερμηνεία, μια διαφορετική απάντηση με ορθολογισμό και συστηματικότητα. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Σχολή τής Μιλήτου: Ένα πρωτοποριακό πανεπιστήμιο τού 6ου αιʼ. π.Χ.).
       
Οι από το Θαλή μέχρι το Σωκράτη (προσωκρατικοί) φιλόσοφοι -υπολογίζονται σε τετρακόσιους- ακολουθώντες τα ίχνη των θεωρήσεων τού Θαλή για την ερμηνεία των πραγμάτων στη φύση και των λειτουργιών της, ονομάστηκαν επίσης και φυσικοί φιλόσοφοι. Ο Αριστοτέλης τους αποκαλεί φυσιολόγους.

Ο όρος προσωκρατικοί οφείλεται στην προσπάθεια ιστορικών τής αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στα τέλη τού 18ου αιώνα να συστηματοποιήσουν και να περιοδολογήσουν την ανάπτυξη τού φιλοσοφικού στοχασμού στους αρχαίους έλληνες. Αρχικά, τη χαρακτήρισαν ως επιστημονική φιλοσοφία. Αργότερα, τη διέκριναν σε προ και μετά Σωκράτη περιόδους, ιδίως o γερμανός Herman Diels, που το 1903 εξέδωσε για πρώτη φορά τα άπαντα των προσωκρατικών.

Ο όρος αυτός βέβαια, ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο τής φιλοσοφικής τους  σκέψης κι όχι σε χρονολογικά δεδομένα. Οι περισσότεροι προσωκρατικοί ήταν πράγματι προγενέστεροι τού Σωκράτη, μερικοί όμως, ήταν σύγχρονοι ή και νεότεροί του, όπως π.χ. ο Δημόκριτος.

Αυτή τη στροφή, που διακρίνουν από το Σωκράτη και μετά, οι νεότεροι ιστορικοί τής φιλοσοφίας, την είχε επισημάνει και καταγράψει ήδη χαρακτηριστικά ο Αριστοτέλης, ο οποίος διέκρινε μια τροπή τού φιλοσοφικού στοχασμού από το ζητείν τα περί φύσης σε θέματα πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας (παρ΄ όλο, που και αρκετοί προσωκρατικοί έχουν αγγίξει και πολιτικά και ηθικά θέματα).

Ο ίδιος ο Σωκράτης στον πλατωνικό Φαίδρο (230d) με σαφή ειρωνική διάθεση δηλώνει, ότι δεν τον ενδιαφέρουν τα χωρία και τα δένδρα (δηλαδή ο κόσμος τής φύσης), η φύση και οι εκφάνσεις τού φύσει γίγνεσθαι, διότι δεν έχει να μάθει τίποτε από αυτά.

Οι φυσικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν ως επιστέγασμα των επινοήσεων, των θεωριών και των παρατηρήσεών τους τη διατύπωση φιλοσοφικών δοξασιών για γενικότερη ερμηνεία και κατανόηση τού Κόσμου. Οι βάσεις όμως, όπου στηρίζονταν για τη διατύπωσή τους, ήταν οι έρευνες επί των φυσικών φαινομένων, για τις οποίες απαραίτητη προϋπόθεση ήταν η άριστη γνώση των μαθηματικών και των άλλων θετικών επιστημών.

Όλοι ανεξαιρέτως οι φυσικοί φιλόσοφοι ήταν πρωτίστως πανεπιστήμονες. Μόνο με τα μαθηματικά και τις άλλες θετικές επιστήμες μπορεί να κατανοηθεί η φύση και ο λόγος, ο φυσικός νόμος, και να εφαρμοσθεί τόσο στην πόλη, όσο και στον άνθρωπο, που είναι κι αυτά μέρη της φύσης, ώστε να καταστούν έλλογα και κατά φύση.

Ο Αναξίμανδρος θεωρεί σαν αρχή και στοιχείο των όντων το άπειρο, νοώντας  πιθανώς με αυτό τον όρο την ενέργεια, όπως συνάγεται από κάποιο σχολιαστή. Ο Αναξιμένης και λίγο μετά ο Διογένης ο Απολλωνιάτης αντί τού απείρου δέχονται ως αρχήν και στοιχείο των όντων τον αέρα. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Από το νόμο αφθαρσίας τής ύλης, στην γκιλοτίνα).
 
Ο Πυθαγόρας και οι πυθαγόρειοι θεωρούν αρχές και στοιχεία των όντων τους αριθμούς (
Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Πυθαγόρας - Σχολή Κρότωνα).

Από την ελεατική σχολή, τής οποίας ως πρώτοι διευθυντές  μνημονεύονται ο Ξενοφάνης, ο Παρμενίδης και ο Ζήνων ο Ελεάτης, ο Παρμενίδης διανοίγει νέους δρόμους κατά τη θεώρηση τού κόσμου. Σκέπτομαι, σημαίνει κατά τον Παρμενίδη, ότι απασχολούμαι με κάτι, το όποιο υπάρχει. Ό,τι δεν υπάρχει, δεν είναι δυνατόν να είναι αντικείμενο τής σκέψης. Το υπάρχον όμως, το πράγματι όν, αποκλείεται να γίνεται και να φθείρεται. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει στον κόσμο γένεση και φθορά, όπως πιστεύουν οι άνθρωποι παραπλανώμενοι από τις αισθήσεις τους, με τις οποίες είναι αδύνατον να λάβουν γνώση τού πραγματικού κόσμου.

Ο Ηράκλειτος πρεσβεύει ως αρχή και στοιχείο των όντων το πυρ, δηλαδή τη θερμική ενέργεια. Τα πράγματα προέρχονται από το πυρ και στο πυρ καταλήγουν φθειρόμενα. Η γένεση και η φθορά των πραγμάτων γίνεται με το λόγο. Η τάξη τού κόσμου, η εσωτερική του νομοτέλεια, με τους αναπόσπαστους  από αυτήν νόμους, δηλαδή με το ρυθμό της, είναι ο αιώνιος λόγος του κόσμου. Με τη φράση του: «Aυτόν το κόσμο κανένας θεός ή άνθρωπος δεν τον έφτιαξε», τελειώνει μια για πάντα τους «μεταφυσικούς» όλων των εποχών. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Ο λόγος βρίσκεται μέσα στο Σύμπαν).

Ο Εμπεδοκλής δέχεται σαν αρχή και στοιχείο των όντων τη γή, το ύδωρ, τον αέρα, το πυρ και πρεσβεύει, ότι δυο αρχές χαρακτηρίζουν τη γένεση και τη φθορά, η φιλότης, τουτέστιν η έλξη μεταξύ των μορίων των σωμάτων και το νείκος, δηλαδή η άπωση μεταξύ των μορίων. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Η θεωρία τής εξέλιξης στη φιλοσοφία τού Εμπεδοκλή).

Ο Αναξαγόρας πρεσβεύει, ότι τα αρχικά και αμετάβλητα στοιχεία, από τα οποία γίνονται τα πράγματα τού κόσμου, είναι ελάχιστα κατά το μέγεθος και άπειρα κατά το πλήθος.

Ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος τέλος πρεσβεύουν, ότι δύο είναι οι αρχές και τα στοιχεία των όντων: τα άτομα και το κενό.

Δεν έχει σωθεί τίποτε από τους φυσικούς φιλόσοφους. Ελάχιστα έργα τους υπήρχαν ακόμα και κατά την κλασική εποχή. Ο χριστιανισμός έκαψε βιβλιοθήκες, αλλά δεν είναι ο μοναδικός  υπεύθυνος για την απώλεια όσων έργων της αρχαίας γραμματείας δεν διασώθηκαν, όπως αβασάνιστα τού καταλογίζεται. Τα πάμπολλα διαπιστωμένα έργα των άθεων διανοητών τής αρχαιότητας (σοφιστών, τούς οποίους ενίοτε συμπεριλαμβάνουν στους προσωκρατικούς με κριτήρια φιλοσοφικά κι όχι χρονολογικά) και των φυσικών φιλοσόφων είχαν ήδη σταματήσει να αντιγράφονται και να διατηρούνται στις  βιβλιοθήκες από την κλασική κιόλας εποχή ή είχαν καεί μη γλυτώνοντας από το εξουσιαστικό μένος τού πολιτικοθρησκευτικού κατεστημένου τής αρχαίας Ελλάδας, που σε πολλές περιπτώσεις κυνήγησε φιλοσόφους κι έκαψε τα έργα τους.

[Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»:


Ό,τι σήμερα γνωρίζουμε από τους προσωκρατικούς οφείλονται σε αναφορές νεότερων, από τη συλλογές των οποίων προσπαθούμε να ανασυνθέσουμε το έργο και τη σκέψη τους, από μεταγενέστερους δηλαδή συγγραφείς τής μετακλασικής εποχής, τής ύστερης αρχαιότητας (εθνικούς και χριστιανούς) έως τους βυζαντινούς συγγραφείς (π.χ. Μιχαήλ Ψελλό, Ιωάννη Τζέτζη ή τον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης κ.λπ.), ακόμα κι από Πατέρες τής Εκκλησίας κ.ά θεωρητικούς τού χριστιανισμού, οι οποίοι στην προσπάθειά τους να αντικρούσουν τις θέσεις των φιλοσόφων, μάς παρέχουν μερικές φορές σημαντικές πληροφορίες για το έργο τους.

Η σκέψη των προσωκρατικών αποτελεί για την έρευνα μια διαρκή πρόκληση και συγχρόνως ένα χώρο τής ιστορίας τής φιλοσοφίας με εξαιρετικό ενδιαφέρον από πολλές πλευρές. Γι' αυτό, άλλωστε, στο πεδίο τής διεθνούς έρευνας εμφανίζονται συνεχώς επιστημονικά άρθρα και πραγματείες, που αριθμούνται σε εκατοντάδες κάθε χρόνο.

Η φιλοσοφική έκφραση των προσωκρατικών φιλοσόφων συνιστά πνευματική πρωτοπορία για την εποχή τους και συνάμα αδιάψευστο τεκμήριο τής προσπάθειας τού αρχαϊκού ανθρώπου στον ελληνικό χώρο να υπερβεί τις κοινωνικές και θρησκευτικές κατεστημένες αγκυλώσεις και να θραύσει το περίβλημα τής μυθικής εξήγησης τού κόσμου. 



ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


4 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 46640

    30 Δεκ 2018

    O B.L Van Der Waerden σε αυτο το θεμα ΗΤΑΝ ΛΑΘΟς..https://pdfs.semanticscholar.org/f6ee/ff41534a3166155e8aa9f380208528e75911.pdf
    Oσον αφορα την συσχετιση Ανατολικων ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΩΝ με τους προσωκρατικους,περα του οτι χρειαζεται και καποια αποδειξη οτι οι μεν αντεγραψαν τους δε.,Μονο και μονο η συγκριση θρησκειων με τα πρωτα ψηγματα απεξαρτησης της κατανοησης του κοσμου απο το θειο αυτοματως καταριπτει την προσπαθεια μειωσης των προσωκρατικων.Κακα τα ψεμματα η ανατολη ποτε δεν απεξαρτηθηκε απο το θειο.Σε καμμια πτυχη των κοινωνιων τους.Εν τελει ας μου παραθεσει καποιος καποιο ανατολιτικο φιλοσοφικο ρευμα που το "θειο" δεν εμπλεκεται πουθενα

  • Bielidopoulos

    17 Δεκ 2015

    ~
    Σιγά μην ήταν και πυρηνικοί φυσικοί.

    "Οι ίδιοι οι έλληνες διακηρύσσουν ομόφωνα ότι το υλικό τους για τη γεωμετρία και την άλγεβρα το βρήκαν στην Αίγυπτο και στη Βαβυλώνα."
    "Τον γνώμονα, τον πόλο (ηλιακά ρολόγια) και τις 12 ώρες της ημέρας, γράφει ο Ηρόδοτος, τα έμαθαν οι έλληνες από τους βαβυλώνιους."
    "Βαβυλωνιακής προέλευσης είναι επίσης τα ονόματα των ζωδίων, που οι έλληνες τα έμαθαν περί το 550 π.Χ. από τον Κλεόστρατο από την Τένεδο."
    "Γενικώς οι επτά σοφοί δεν ήταν επιστήμονες, αλλά πολιτικοί, νομοθέτες και ηθικολόγοι."
    "Η γεωμετρική άλγεβρα του 2ου βιβλίου του Ευκλείδη προέρχεται από τη βαβυλωνιακή άλγεβρα. Είναι προφανές ότι οι πυθαγόρειοι διατύπωσαν και απέδειξαν γεωμετρικά τους βαβυλωνιακούς κανόνες για την επίλυση αυτών των συστημάτων."
    "Συμπεραίνουμε έτσι ότι όλες ανεξαρτήτως οι βαβυλωνιακές τυπικές εξισώσεις έχουν αφήσει τα ίχνη τους στην αριθμητική και στη γεωμετρία των πυθαγορείων. Αυτό δεν είναι δυνατόν να οφείλεται σε απλή σύμπτωση. Αυτό που πιο πριν μπορούσαμε μόνο να εικάσουμε, είναι τώρα βεβαιότητα, ότι δηλαδή η βαβυλωνιακή παράδοση πάρεσχε το υλικό το οποίο οι έλληνες και ιδιαίτερα οι πυθαγόρειοι, χρησιμοποίησαν για να κατασκευάσουν τα μαθηματικά τους."
    Αποσπάματα από το βιβλίο "Η αφύπνιση της επιστήμης" του B.L. Van der Waerden (1954).

    "Οι λεγόμενοι "Ίωνες Φιλόσοφοι" ήταν στην πραγματικότητα αποκρυφιστές και μύστες των ανατολίτικων κοσμοθεωριών."
    http://psonthomfanix.blogspot.gr/2015/03/36.html
    http://psonthomfanix.blogspot.gr/2014/05/blog-post_9.html
    http://psonthomfanix.blogspot.gr/2014/05/blog-post_14.html

  • Ανώνυμος 35362

    17 Σεπ 2015


    «Επιστημονική ή επιστημονίζουσα θεωρητικολογία» θα λεγοταν απο εμας, οπως επισης θα μπορουσαν να αποκληθουν και ως «θεωρητικοι φυσικοι». Ομως η πιο γνωστη και ευρεως αποδεκτη ορολογια ειναι «φυσικοι φιλοσοφοι».

  • Ανώνυμος 29467

    14 Αυγ 2014

    "Αρχικά, τη χαρακτήρισαν ως επιστημονική φιλοσοφία."

    Επιστημονική ή επιστημονίζουσα θεωρητικολογία θα ήταν ίσως πιο σωστός όρος, ειδικά όσον αφορά την δυτική φιλοσοφία των τελευταίων αιώνων. Η σοφία είναι κάτι άλλο, δεν προσμετράται με επιστημονικά μοντέλα και διανοητικά σχήματα.

    I.Bielidopoulos