ΑΠΟ ΤΟ ΝΟΜΟ
ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ
ΤΗΣ ΥΛΗΣ,
ΣΤΗΝ ΓΚΙΛΟΤΙΝΑ

Οι παράλληλοι βίοι των
Διογένη Απολλωνιάτη − Λαβουαζιέ

Διογένης Απολλωνιάτης και Αντουάν Λαβουαζιέ: Δύο μεγάλοι επιστήμονες, που στη ζωή τους ακολούθησαν –με διαφορά 23 αιώνων– παράλληλες πορείες. Διατύπωσαν και οι δύο το νόμο της αφθαρσίας της ύλης κι ακολούθως υπήρξαν θύματα της καταστρεπτικής έως φονικής ορμής της άβουλης κι απρόσωπης μάζας της εποχής τους.

Διογένης: Αρχή και στοιχείο των όντων ο αέρας

Από τις ενδείξεις, που διασώθηκαν, συνάγεται, ότι ο Διογένης ο Απολλωνιάτης ήταν σύγχρονος του Αναξαγόρα (γεννήθηκε περί το 500 π.Χ.) και πρεσβύτερος του Σωκράτη και του Δημόκριτου. Ο Αριστοφάνης στις «Νεφέλες» αναφέρεται στην κοσμογονική αρχή του Διογένη περί αέρος, όπως και ο κωμικός Φιλήμων. Από τις πληροφορίες αυτές συνάγεται το συμπέρασμα, ότι ο Διογένης ο Απολλωνιάτης έζησε και έδρασε κυρίως στην Αθήνα. Εργάσθηκε όμως και στο περίφημο αστεροσκοπείο της Απολλωνίας στην Κρήτη, όπου προέβη στην χαρτογράφηση της ουράνιας σφαίρας και σε μετεωρολογικές παρατηρήσεις.

Σύμφωνα με τον Σιμπλίκιο, ο Διογένης είχε γράψει πραγματείες με τίτλους «Περί Φύσεως», «Μετεωρολογία» και περί «Ανθρώπου φύσεως». Από την πρώτη, καθώς κι από την πραγματεία του Θεόφραστου «Φυσικαί Αιτίαι» (απόσπασμα 2), συνάγεται η κοσμογονική θεωρία του Διογένη. Το παν είναι άπειρο, ο κόσμος όμως είναι πεπερασμένος («Διογένης δε και Μέλισσος το μεν παν άπειρον, τον δε κόσμον πεπεράνθαι», Dox. 331). Η Γη είναι στρογγυλή και μετέωρος. Αρχή και στοιχείο των όντων είναι ο αέρας. Η κοσμογονική θεωρία του Διογένη συμπίπτει με τη θεωρία του Αναξιμένη (στ΄  αι. π.Χ.) της Σχολής της Μιλήτου, την οποία φαίνεται πως ο Διογένης είχε αποδεχθεί.

Για να εξηγήσει ο Διογένης, πώς ο αέρας επιδρά δια του κυκλοφορικού συστήματος του οργανισμού στην εκδήλωση των ψυχικών και πνευματικών ικανοτήτων του ανθρώπου, επιχείρησε έκθεση της ανατομικής των φλεβών του οργανισμού, την οποία περιέλαβε ο Αριστοτέλης στην πραγματεία «Περί τα ζώα ιστοριών» (Γ2. 511 β.30). Η καθαρή σκέψη (το καλώς φρονείν) προκαλείται, όταν ο εντός του εγκεφάλου αέρας είναι καθαρός και ξηρός· διότι η υγρασία (ο αχνός) εμποδίζει το νου (κωλύειν γαρ την ικμάδα του νου). Γιʼ αυτό τον λόγο κατά τον ύπνο και όταν είναι κάποιος μεθυσμένος, δεν σκέπτεται καλά.

Κατά τον Αριστοτέλη ο Διογένης υποστήριζε, ότι τα ψάρια αναπνέουν με τα βράγχια τον αέρα, ο οποίος είναι διαλυμένος στο νερό (Αριστοτέλους, «Περί αναπνοής», 471 α 13).

Ο νόμος της αφθαρσίας της ύλης και της ενέργειας

Σπουδαιότατο επίτευγμα του Διογένη θεωρείται η διατύπωση του φυσικού νόμου της αφθαρσίας της ύλης και της ενέργειας, την οποία ο Διογένης Λαέρτιος (ΙΧ 57) διέσωσε ως εξής: «Ουδέν εκ του μη όντος γίγνεσθαι ουδέ εις το μη ον φθείρεσθαι» (τίποτε δεν γίνεται εκ του μη υπάρχοντος και τίποτε υπάρχον δεν καταστρέφεται). Ο Διογένης Λαέρτιος επίσης αποδίδει στο Δημόκριτο την διατύπωση του φυσικού νόμου της αφθαρσίας της ύλης και της ενέργειας λέγοντας, ότι ο Δημόκριτος πρέσβευε: «Μηδέν τε εκ του μη όντος γίγνεσθαι μηδέ εις το μη ον φθείρεσθαι» (ΙΧ 44). Κατά τον Αέτιο όμως και ο Αναξαγόρας διατύπωσε το νόμο αυτόν. «Εδόκει γαρ αυτώ απορώτατον είναι, πως εκ του μη όντος δύναταί τι γίγνεσθαι η φθείρεσθαι εις το μη ον» («Δοξογράφοι», Diels 279). [Διότι νόμιζε (ο Αναξαγόρας) ότι είναι απορώτατο, πως είναι δυνατόν κάτι να γίνη εκ του μη όντος η να καταστραφή εις το μη ον.]

Δεν είναι δυνατόν να αποφανθεί κάποιος μετά βεβαιότητας, ποιος από τους τρεις (Διογένης Απολλωνιάτης, Αναξαγόρας η Δημόκριτος) διατύπωσε τον νόμο της αφθαρσίας της ύλης και της ενέργειας πρώτος. Τέτοιες υψηλές επιστημονικές κατακτήσεις πάντως είναι αποτέλεσμα μακραίωνης επιστημονικής παράδοσης.

Μετά την Αναγέννηση, ο νόμος της αφθαρσίας της ύλης επαναδιατυπώθηκε κι αποδείχθηκε πειραματικά από τον διαπρεπή γάλλο χημικό, Αντουάν Λαβουαζιέ. Ανήσυχο και φιλελεύθερο πνεύμα της εποχής του ο Λαβουαζιέ, έλαβε ενεργό μέρος στα γεγονότα, που οδήγησαν στη γαλλική επανάσταση, τα πρώτα χρόνια της οποίας εκπόνησε πολλά νέα σχέδια και αναφορές με κύρια τη δημιουργία συστήματος μέτρων και σταθμών.

Ο θεωρούμενος ως πατέρας της σύγχρονης Χημείας Αντουάν Λαβουαζιέ ακολούθησε την τύχη του Διογένη Απολλωνιάτη. Αφού επαναδιατύπωσε και απέδειξε τον νόμο της αφθαρσίας της ύλης, που πριν από 23 αιώνες είχε εκφράσει ο Διογένης, κυνηγήθηκε -όπως κι ο Διογένης- από την άβουλη μάζα της εποχής του κι οδηγήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες στην γκιλοτίνα. Στον πίνακα εικονίζεται ο Λαβουαζιέ με τη σύζυγό του, η οποία υπήρξε βοηθός και συνεργάτις του.

Μάζα εναντίον Διογένη - Λαβουαζιέ

Η στάση της άβουλης, απρόσωπης, χειραγωγούμενης και θεοκρατούμενης μάζας της αρχαίας Ελλάδας έναντι του Διογένη του Απολλωνιάτη ήταν εχθρική, όπως εχθρική ήταν βέβαια και απέναντι σε κάθε προσωπικότητα, που αναδεικνυόταν και ξεχώριζε από αυτήν. Ο Διογένης ο Απολλωνιάτης, αν και υπήρξε σπουδαίος φιλόσοφος και επιστήμων, «ανήρ φυσικός και άγαν ελλόγιμος», κινδύνευσε από το πολιτικο-θρησκευτικό κατεστημένο της Αθήνας, διότι θεωρούσε τον αέρα αρχή του παντός. «Τούτόν φησιν ο Φαληρεύς Δημήτριος εν τη Σωκράτους απολογία (Wehrli iv, fg. 91) δια μέγαν φθόνον μικρού κινδυνεύσαι Αθήνησιν» (Διογένης Λαέρτιος, ΙΧ 57). (Την ίδια εποχή και ο Αναξαγόρας επίσης κατηγορήθηκε για ασέβεια και ρίχτηκε στην φυλακή, επειδή είχε διατυπώσει τη θεωρία, ότι ο Ήλιος είναι διάπυρη μάζα, που ερχόταν σε αντίθεση προς τη θρησκευτική παράδοση, σύμφωνα με την οποία ο Ήλιος ήταν θεότητα.)

Ομοίως και ο Λαβουαζιέ, παρά τις υπηρεσίες που προσέφερε τόσο στην επιστήμη όσο και στην πατρίδα του, συκοφαντήθηκε ως γενικός ενοικιαστής των φόρων της Γαλλίας και σύρθηκε σε δίκη μαζί με τριάντα δύο άλλα άτομα με ανάλογες κατηγορίες. Η δίκη διήρκεσε λιγότερο από μία ημέρα. Χαρακτηριστική είναι η φράση, που φέρεται πως απηύθυνε ο πρόεδρος του δικαστηρίου στον Λαβουαζιέ: «Η δημοκρατία δεν έχει ανάγκη από επιστήμονες». Καταδικάστηκε σε καρατόμηση, η οποία εκτελέσθηκε την ίδια μέρα, το δε πτώμα του πετάχτηκε σε πρόχειρο ομαδικό τάφο. Ο διακεκριμένος μαθηματικός Λαγκράνζ σχολιάζοντας το τραγικό γεγονός είπε: «Χρειάσθηκαν μια μόλις στιγμή, για να κόψουν αυτό κεφάλι. Ακόμα κι αν περάσουν εκατό χρόνια όμως, είναι αμφίβολο, εάν θα βγεί ξανά ένα τέτοιο κεφάλι». (J. B. Delambre, «Eloge de Lagrange», Mémoires de lʼInstitut, 1812, p. XIV.)

Η Μαρία Λούπου είναι Χημικός Μηχανικός Ε.Μ.Π..
Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


3 ΣΧΟΛΙΑ

  • Bielidopoulos

    9 Αυγ 2017


    Για τον Φίλωνα, η (πρότερη στωική) αντίληψη του Λόγου ως ενεργού, συμφυούς χαρακτηριστικού του Θεού που δρα εγκόσμια, της ενιαίας αρχής και φορέα των Μορφών (λόγων), έχει κεφαλαιώδη σημασία όπως συμβαίνει και με τη δημιουργική προσαρμογή της πυθαγόρειας-πλατωνικής δυάδας από την ύστερη ιουδαϊκή αντίληψη της Σοφίας του Θεού. Ο Φίλων θεωρεί ότι οι πλατωνικές «ιδέες» ενσωματώνονται στον Λόγο. Η κοσμολογία του βασίζεται στον πλατωνικό ιδεαλισμό, δηλαδή στη δοξασία ότι μεταξύ του υπέρτατου Όντος και του υλικού κόσμου υφίσταται η επικράτεια των πνευματικών αρχέτυπων, που είναι αιώνια, άυλα και που αναγνωρίζονται μόνο διανοητικά, τα οποία προϋπήρχαν της δημιουργίας του υλικού κόσμου. Ο Φίλων αναγνωρίζει πλατωνική αντανάκλαση στο εδάφιο Έξοδος 3:14 όπου ο Θεός λέει στον Μωυσή ότι το όνομα του είναι "ο ων" σύμφωνα με την ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα, μια έκφραση που χρησιμοποιούσαν ήδη οι πλατωνιστές για να κατονομάσουν το Θεϊκό "όντως ον". Επιπλέον, θεωρεί ότι διάφορες ελληνικές δοξασίες έχουν Βιβλική προέλευση. Η αλληγορική ερμηνεία των Γραφών που εισηγήθηκε επηρέασε τη χριστιανική ερμηνευτική της Βίβλου με ανεξίτηλο τρόπο.
    Το πλατωνικό φιλοσοφικό σύστημα αποτέλεσε το κυρίαρχο στοιχείο στο συγκρητισμό του Φίλωνα, ο οποίος με τη σειρά του επηρέασε εκτός από την εξέλιξη του Ιουδαϊσμού τους νεοπλατωνιστές φιλοσόφους και τους εκκλησιαστικούς πατέρες.
    Ο Πέλικαν συνοψίζει ως εξής: «Δύο χριστιανικά δόγματα αποτελούν πιθανώς τις πιο αξιόπιστες ενδείξεις του συνεχούς ελέγχου της ελληνικής φιλοσοφίας επί της χριστιανικής θεολογίας: το δόγμα της αθανασίας της ψυχής και το δόγμα της απολυτότητας του Θεού». Οι θέσεις περί Θεού που καταγράφει ο Πλάτων στο έργο του Πολιτεία αποτέλεσαν τη βάση για τη μεταγενέστερη εμφάνιση της αποφατικής θεολογίας της θεολογίας του τι δεν είναι ο Θεός. Τόσο το λεξιλόγιο όσο και τα επιχειρήματα της πλατωνικής φιλοσοφίας αποδείχτηκαν ζωτικό εννοιολογικό πεδίο στην φιλοσοφική διάρθρωση του Χριστιανισμού.
    https://el.wikipedia.org/wiki/Ιουδαιοχριστιανικός_πλατωνισμός

    Έπρεπε να φτάσουμε τον 20ό αιώνα ώστε η επιστήμη τουλάχιστον (κβαντική φυσική, θεωρία χάους) να αρχίσει να ξεφεύγει έμμεσα πλην σαφώς από τις αντιλήψεις περί θεμελιώδους αρχής.
    ΥΓ: Έτσι μίλησε ο Bielidopoulos.

  • Bielidopoulos

    9 Αυγ 2017


    "Αρχικά υπήρχε χαώδης ύλη την οποία διέστειλε, εξωοποίησε και την διέπει ο Νους". Ο αέρας είναι το αρχικό στοιχείο, "στοιχείον μέγα, και ισχυρόν και αΐδιον και αθάνατον και πολλά είδος", του κόσμου, κυβερνήτης των πάντων, που δίνει στα ζώα τη ζωή, την κίνηση και τη νόηση.
    Επεχείρησε όπως διαφαίνεται να συνδυάσει την υλιστική θεωρία του δασκάλου του Αναξιμένους με εκείνη του Αναξαγόρα όπου και κυριαρχεί το Ένα ως Αρχή του κόσμου, και αυτό είναι ο αέρας (του Αναξιμένους), ο οποίος περιέχει τον κοσμοποιό Νου του Αναξαγόρα. Οργανικά φαινόμενα όπως ο ύπνος εξηγούνται από αυτόν σε σχέση με τον αέρα, π.χ. αναφέρει ότι ο ύπνος οφείλεται στη μερική έξοδο του αέρα από το σώμα, ενώ ο θάνατος στην ολική.
    https://el.wikipedia.org/wiki/Διογένης_ο_Απολλωνιάτης

    https://el.orthodoxwiki.org/Θεός_Πατήρ#.CE.94.CE.BF.CE.B3.CE.BC.CE.B1.CF.84.CE.B9.CE.BA.CE.AE
    https://el.orthodoxwiki.org/Αγία_Τριάδα
    https://el.orthodoxwiki.org/Πρόσωπο
    https://el.orthodoxwiki.org/Ουσία
    https://el.orthodoxwiki.org/Υπόσταση

  • Bielidopoulos

    9 Αυγ 2017


    Τείνω να πιστεύω ότι οι προσωκρατικοί έχουν υπερεκτιμηθεί για διάφορους λόγους. Π.χ. δεν υπάρχουν τα βιβλία τους, οπότε καθένας μπορεί να δώσει διάφορες ερμηνείες κατά το δοκούν. Αν υπήρχαν τα βιβλία τους ποιος ξέρει τί παραμύθια θα διαβάζαμε ανάμεσα στα άλλα.
    Η δυτική επιστήμη ξεκινάει με το πείραμα και τα μαθηματικά, δηλαδή με τον Γαλιλαίο. Υπήρξε φυσικά μια προπαρασκευαστική περίοδος (ύστερος μεσαίωνας), αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Οι προσωκρατικοί αποτελούσαν και αυτοί ένα κομμάτι της εποχής της αρχαιότητας τότε που σκέφτονταν με όρους αρχής. Δηλαδή κάποτε έγινε μία αρχή και πίσω από αυτή την αρχή κρύβεται κάποια θεμελιώδης έννοια, υλική ή ιδεατή. Υπήρχε δηλαδή μια εμμονή με την αρχή, αντίληψη που συνεχίστηκε και στο μεσαίωνα με τον σχολαστικισμό, με τη διαφορά ότι στο μεσαίωνα όλοι συμφωνούσαν ότι η αρχή είναι ο Γιαχβέ. Ξέρουμε έλεγαν οι θεολογοφιλόσοφοι και παπάδες από πού εκπορεύνται όλα, από τον Γιαχβέ, οποίος είναι άκτιστος, άναρχος, αΐδιος, αυθύπαρκτος, άχρονος, άπειρος, παντοδύναμος, παντογνώστης, πανταχού παρόν, έχει τηλεπάθεια, έχει τηλεκίνηση κ.λπ (αλλά δεν μπορεί να φτιάξει μια πέτρα τόσο μεγάλη που να μην μπορεί να την σηκώσει..). Οπότε όλα όσα παράγονται (φύση) είναι δευτερεύοντα από άποψη γνώσεων διότι εμείς ξέρουμε την πρώτη αρχή. Ξέρουμε πώς ξεκίνησαν όλα που είναι η υπέρτατη γνώση. Για τις φυσικές λεπτομέρειες έχουμε τον Αριστοτέλη.
    Ε, το ίδιο γινόταν και στην αρχαιότητα. Ειδικά οι προσωκρατικοί έχοντας το προνόμιο της εισαγωγής θεωρίων και δοξασιών από Αίγυπτο, Βαβυλώνα, Ινδία, Κίνα, έπεσαν με τα μούτρα να αντιγράφουν, πολλές φορές διαστρεβλώνοντας ή παρερμηνεύοντας ό,τι αντέγραφαν και να ισχυρίζεται ο καθένας το κοντό και το μακρύ του. Άλλος έλεγε ότι η αρχή είναι το νερό, άλλος ο αέρας, άλλος το χάος, άλλος η φωτιά. Αναφέρω δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αντιγραφών από ανατολικές αντιλήψεις: Αναξίμανδρος, Παρμενίδης. Αντιγράφανε από την ανατολή, παίρνοντας ιδέες για το ποια μπορεί να είναι η θεμελιώδης αρχή, κοσμοαντίληψη που προέρχεται από ανδροκρατικές και πατριαρχικές κοινωνίες. Υπενθυμίζω δε ότι υλισμός, ιδεαλισμός και αθεία προυπήρχαν στην Ινδία.