ΚΑΠΟΙΑ
FAKE NEWS
ΚΡΑΤΑΝΕ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ

Είμαστε ακόμα σε θέση
να κατανοήσουμε τον κόσμο
που έχουμε δημιουργήσει;


Μετα-αλήθεια

IMAGE DESCRIPTIONΑκούμε συνεχώς στις μέρες μας ότι ζούμε σε μια νέα και τρομαχτική εποχή «μετα-αλήθειας» και ότι παντού γύρω μας υπάρχουν ψέματα και φανταστικά πλάσματα.

Τα παραδείγματα δεν λείπουν. Έτσι, στα τέλη Φεβρουαρίου του 2014, ρωσικές μονάδες χωρίς διακριτικά εισέβαλαν στην Ουκρανία και κατέλαβαν σημαντικές εγκαταστάσεις στην Κριμαία. Η ρωσική κυβέρνηση και ο ίδιος ο πρόεδρος Πούτιν αρνήθηκαν επανειλημμένως ότι επρόκειτο για ρώσους στρατιώτες και τους περιέγραψαν σαν αυθόρμητες «ομάδες αυτοάμυνας» που μπορεί να είχαν προμηθευτεί από τοπικά καταστήματα εξοπλισμό που έμοιαζε ρωσικός.

Τη στιγμή που διατύπωναν αυτόν τον εξωφρενικό ισχυρισμό, ο Πούτιν και οι σύμβουλοί τον ήξεραν καλά ότι έλεγαν ψέματα. Οι ρώσοι εθνικιστές μπορούν να παραβλέψουν αυτό το ψέμα υποστηρίζοντας ότι εξυπηρετεί μια ανώτερη αλήθεια. Η Ρωσία είχε εμπλακεί σε έναν δίκαιο πόλεμο, και αν επιτρέπεται να σκοτώνεις για έναν δίκαιο σκοπό, σίγουρα τότε επιτρέπεται και να λες ψέματα.

Ο ανώτερος σκοπός που δικαιολογούσε, υποτίθεται, την εισβολή ήταν η προστασία του ιερού ρωσικού έθνους. Σύμφωνα με τους ρωσικούς εθνικούς μύθους, η Ρωσία είναι μια ιερή οντότητα που έχει επιβιώσει για χίλια χρόνια, παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες των μοχθηρών εχθρών της να εισβάλούν στα εδάφη της και να τη διαμελίσουν. Μετά τους μογγόλους, τους πολωνούς, τους σουηδούς, τη Μεγάλη Στρατιά του Ναπολέοντα και τη Βέρμαχτ του Χίτλερ, στη δεκαετία του 1990 εκείνοι που επιχείρησαν να καταστρέψουν τη Ρωσία αποσπώντας μέλη του σώματός της και σχηματίζοντας «ψεύτικες χώρες» όπως η Ουκρανία, ήταν το ΝΑΤΟ και οι ΗΠΑ. Για πολλούς ρώσους εθνικιστές η ιδέα ότι η Ουκρανία είναι διαφορετικό έθνος από τη Ρωσία αποτελούσε ένα ψέμα πολύ μεγαλύτερο από ο,τιδήποτε είχε πει ο πρόεδρος Πούτιν κατά την ιερή του αποστολή για την επανένωση του ρωσικού έθνους.

Ουκρανοί πολίτες, εξωτερικοί παρατηρητές και επαγγελματίες ιστορικοί δικαίως εξοργίζονται από αυτή την εξήγηση και τη θεωρούν κάτι σαν την «ατομική βόμβα των ψεμάτων» στο ρωσικό οπλοστάσιο της εξαπάτησης. Ο ισχυρισμός ότι η Ουκρανία δεν υπάρχει ως έθνος και ως ανεξάρτητη χώρα αγνοεί μια σειρά ιστορικών γεγονότων — για παράδειγμα ότι κατά τη διάρκεια των χιλίων ετών της υποτιθέμενης ρωσικής ενότητας, το Κίεβο και η Μόσχα ανήκαν στην ίδια χώρα μόλις για 300 χρόνια.

Παραβιάζει επίσης πολλούς διεθνείς νόμους και συνθήκες που η Ρωσία είχε αποδεχτεί στο παρελθόν και που προστάτευαν την εθνική κυριαρχία και τα σύνορα της ανεξάρτητης Ουκρανίας. Και, το πιο σημαντικό, αγνοεί αυτό που πιστεύουν για τον εαυτό τους εκατομμύρια ουκρανοί. Σ΄ εκείνους δεν πέφτει λόγος για το ποιοι είναι;

Οι ουκρανοί εθνικιστές θα συμφωνούσαν σίγουρα με τους ρώσους εθνικιστές ότι όντως υπάρχουν διάφορες ψευτοχώρες στην περιοχή. Αλλά η Ουκρανία δεν είναι μία απ' αυτές. Αντίθετα, ψεύτικες είναι η «Λαϊκή Δημοκρατία του Λουχάνσκ» και η «Λαϊκή Δημοκρατία τον Ντονέτσκ», που κατασκεύασε η Ρωσία για να συγκαλύψει την απρόκλητη εισβολή της στην Ουκρανία.

Με όποια πλευρά κι αν συμφωνείτε, φαίνεται πως ζούμε όντως στην τρομαχτική εποχή της μετα-αλήθειας, στην οποία όχι μόνο συγκεκριμένα στρατιωτικά επεισόδια, αλλά και ολόκληρα έθνη μπορούν να κατασκευαστούν τεχνητά. (Σ.σ. Το λεξικό της Οξφόρδης δίνει ως ορισμό της μετα-αλήθειας το ουσιαστικό που είναι σχετικό με ή δηλώνει συνθήκες στις οποίες τα αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από την επίκληση του συναισθήματος και των προσωπικών πεποιθήσεων. Η έννοια της μετα-αλήθειας, επομένως, θέτει στο περιθώριο τα αντικειμενικά και πραγματικά γεγονότα και δίνει προτεραιότητα και βάση στα προσωπικά πιστεύω και στο συναίσθημα προκειμένου να διαμορφώσει τη λεγόμενη κοινή γνώμη. Με άλλα λόγια, το πνευματικό και πολιτικό φαινόμενο που ονομάζεται «μετα-αλήθεια» είναι η αποδοχή ως «αλήθειας», κάποιας υπόθεσης που μοιάζει με πραγματική ή που «θα θέλαμε να ήταν πραγματική». Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Η εποχή της μετα-αλήθειας. Πώς διαμορφώνεται πλέον η κοινή γνώμη).

Αλλά αν αυτή είναι η εποχή της μετα-αλήθειας, πότε ακριβώς ήταν η χρυσή εποχή της αλήθειας; Στη δεκαετία του 1980; Μήπως του 1950; Του 1930; Και τι πυροδότησε τη μετάβαση στην εποχή της μετα-αλήθειας — το διαδίκτυο; Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Η επικράτηση του Πούτιν και του Τραμπ;


Μια βιαστική ματιά στην ιστορία φανερώνει ότι η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση δεν είναι κάτι καινούργιο κι ότι ακόμα και η συνήθεια της άρνησης ολόκληρων εθνών και της δημιουργίας ψεύτικων χωρών έχει μεγάλη γενεαλογία. Το 1931, ο ιαπωνικός στρατός σκηνοθέτησε ψεύτικες επιθέσεις εις βάρος του για να δικαιολογήσει την εισβολή στην Κίνα και στη συνέχεια δημιούργησε την ψεύτικη χώρα Μαντσούκουο για να νομιμοποιήσει τις κατακτήσεις του.

Η Κίνα, με τη σειρά της, αρνείται από παλιά ότι το Θιβέτ υπήρξε ποτέ ως ανεξάρτητη χώρα.

Ο αποικισμός της Αυστραλίας από τους βρετανούς δικαιολογήθηκε με το νομικό δόγμα της terra nullius («γης που δεν ανήκει σε κανέναν»), κάτι που στην πράξη διέγραφε 50.000 χρόνια ιστορίας των αβοριγίνων.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, ένα από τα αγαπημένα συνθήματα του σιωνισμού μιλούσε για την επιστροφή «του λαού χωρίς γη [των Εβραίων] στη γη χωρίς λαό [την Παλαιστίνη]». Η ύπαρξη του ντόπιου αραβικού πληθυσμού πολύ βολικά αγνοήθηκε. Το 1969, η ισραηλινή πρωθυπουργός Γκόλντα Μέιρ έκανε την περίφημη δήλωση ότι δεν υπάρχει παλαιστινιακός λαός, ούτε και υπήρξε ποτέ. Απόψεις σαν αυτή είναι συνηθισμένες στο Ισραήλ ακόμα και σήμερα, παρά τις δεκάδες ένοπλες συγκρούσεις με κάτι που δεν υπάρχει. Για παράδειγμα, τον Φεβρουάριο του 2016 η βουλευτής Ανάτ Μπέρκο εκφώνησε μια ομιλία στο ισραηλινό κοινοβούλιο στην οποία αμφισβήτησε την ύπαρξη και την ιστορία του παλαιστινιακού λαού. Οι αποδείξεις που είχε; Το γράμμα «π» δεν υπάρχει στα αραβικά, επομένως πώς μπορεί να υπάρχει ένας παλαιστινιακός λαός; (Στα αραβικά, το «π» γίνεται «φ» και το αραβικό όνομα της Παλαιστίνης είναι Φαλαστίν).


Το είδος της μετα-αλήθειας

Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι πάντα ζούσαν στην εποχή της μετα-αλήθειας. Ο χόμο σάπιενς είναι το είδος της μετα-αλήθειας, που η ισχύς του βασίζεται στο να δημιουργεί πλάσματα της φαντασίας και να πιστεύει σε αυτά. Από την Εποχή του Λίθου, διάφοροι αυτοτροφοδοτούμενοι μύθοι έχουν ενώσει ανθρώπινες συλλογικότητες. Για την ακρίβεια, ο χόμο σάπιενς κατέκτησε όλο τον πλανήτη κυρίως χάρη στη μοναδική ικανότητα των ανθρώπων να δημιουργούν και να διαδίδουν φανταστικά πλάσματα. Είμαστε το μοναδικό θηλαστικό που μπορεί να συνεργάζεται με πολυάριθμους ξένους επειδή μόνο εμείς μπορούμε να επινοούμε φανταστικές ιστορίες, να τις διαδίδουμε και να πείθουμε εκατομμύρια άλλους να τις πιστέψουν. Εφόσον όλοι πιστεύουν τα ίδια φανταστικά πράγματα, υπακούμε όλοι τους ίδιους νόμους κι έτσι μπορούμε να συνεργαζόμαστε αποτελεσματικά.

Αν λοιπόν κατηγορείτε το Facebook, τον Τραμπ ή τον Πούτιν ότι έφεραν τη νέα τρομαχτική εποχή της μετα-αλήθειας, θυμηθείτε ότι πριν από αιώνες εκατομμύρια χριστιανοί κλείστηκαν μέσα σε μία αυτοτροφοδοτούμενη μυθολογική φούσκα, χωρίς ποτέ να τολμάνε να αμφισβητήσουν την πραγματολογική εγκυρότητα της Βίβλου, ενώ εκατομμύρια μουσουλμάνοι εναπόθεσαν την αταλάντεύτη πίστη τους στο Κοράνι. Για χιλιετίες, ως «ειδήσεις» και «γεγονότα» στα ανθρώπινα κοινωνικά δίκτυα λογίζονταν σε μεγάλο βαθμό ιστορίες για θαύματα, αγγέλους, δαίμονες και μάγισσες, με τολμηρούς ρεπόρτερ που έκαναν ζωντανές ανταποκρίσεις από τα βάθη του κάτω κόσμου. Δεν έχουμε απολύτως κανένα επιστημονικό στοιχείο ότι το Φίδι έβαλε σε πειρασμό την Εύα, ότι οι ψυχές των απίστων καίγονται στην κόλαση μετά θάνατον ή ότι ο δημιουργός του σύμπαντος ενοχλείται όταν ένας βραχμάνος παντρεύεται με μια Ανέγγιχτη — ωστόσο δισεκατομμύρια άνθρωποι πίστευαν σε αυτές τις ιστορίες για χιλιάδες χρόνια. Κάποια fake news κρατάνε για πάντα.


Ξέρω ότι πολλοί μπορεί να ταραχτούν που εξισώνω τη θρησκεία με τις ψευδείς ειδήσεις, αλλά αυτό ακριβώς θέλω να πω. Όταν χίλιοι άνθρωποι πιστεύουν μια φτιαχτή ιστορία για ένα μήνα, έχουμε fake news. Όταν ένα δισεκατομμύριο την πιστεύουν για χίλια χρόνια, έχουμε μια θρησκεία και μας προειδοποιούν να μην τη χαρακτηρίζουμε «fake news» για να μη στεναχωρήσούμε τους πιστούς (ή να μην προκαλέσουμε την οργή τους).

Προσέξτε, ωστόσο, ότι δεν αρνούμαι την αποτελεσματικότητα ή τις πιθανές αγαθές συνέπειες της θρησκείας. Το αντίθετο. Είτε μας αρέσει είτε όχι, τα φανταστικά πλάσματα είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία στην εργαλειοθήκη της ανθρωπότητας. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις φέρνουν τους ανθρώπους κοντά, κάνοντας έτσι εφικτή τη μεγάλης κλίμακας ανθρώπινη συνεργασία. Εμπνέουν τους ανθρώπους να φτιάχνουν νοσοκομεία, σχολεία και γέφυρες, εκτός από στρατούς και φυλακές. Ο Αδάμ και η Εύα δεν υπήρξαν, αλλά ο καθεδρικός της Σαρτρ είναι, εντούτοις, πανέμορφος. Μεγάλο μέρος της Βίβλου μπορεί να αποτελεί μυθοπλασία, αλλά καταφέρνει να δίνει χαρά σε δισεκατομμύρια ανθρώπους και να τους παροτρύνει να είναι συμπονετικοί, γενναίοι και δημιουργικοί — όπως συμβαίνει και με άλλα μεγάλα μυθοπλαστικά έργα, όπως ο Δον Κιχώτης, το Πόλεμος και ειρήνη και ο Χάρι Πότερ.

Και πάλι, κάποιοι μπορεί να προσβληθούν που συγκρίνω τη Βίβλο με τον Χάρι Πότερ. Αν είστε χριστιανός με επιστημονική αντίληψη, μπορεί να ερμηνεύετε τα λάθη και τους μύθούς στη Βίβλο λέγοντας ότι το ιερό βιβλίο δεν έχει σκοπό να διαβάζεται σαν κυριολεξία, αλλά σαν μια μεταφορική ιστορία που κρύβει μέσα της βαθιά σοφία. Αλλά μήπως αυτό δεν ισχύει και για τον Χάρι Πότερ; Αν είστε φονταμενταλιστής χριστιανός, μάλλον θα επιμένατε ότι κάθε λέξη της Βίβλου είναι κυριολεκτικά αλήθεια.

Ας υποθέσουμε για μια στιγμή ότι έχετε δίκιο κι ότι η Βίβλος είναι πράγματι ο αλάνθαστος λόγος του ενός αληθινού Θεού. Τι σκέφτεστε τότε για το Κοράνι, το Ταλμούδ, το Βιβλίο του Μόρμον, τις Βέδες, την Αβέστα και την Αιγυπτιακή Βίβλο των Νεκρών; Δεν θα μπαίνατε στον πειρασμό να πείτε ότι τα κείμενα αυτά είναι περίτεχνες μυθοπλασίες δημιουργημένες από ανθρώπους με σάρκα και οστά (ή ίσως από σατανάδες);

Και πώς βλέπετε τη θεϊκή φύση των ρωμαίων αυτοκρατόρων όπως ο Αύγουστος; Η ρωμαϊκή Σύγκλητος ισχυριζόταν ότι είχε τη δύναμη να μετατρέπει τους ανθρώπους σε θεούς και στη συνέχεια είχε την απαίτηση από τους υπηκόους της αυτοκρατορίας να τους λατρεύουν. Αυτό δεν ήταν μυθοπλασία;

Μάλιστα, έχουμε ένα τουλάχιστον παράδειγμα ενός ψεύτικου θεού που παραδέχτηκε ο ίδιος τη μυθοπλασία. Ο ιαπωνικός μιλιταρισμός πίστευε φανατικά στη θεϊκή φύση του αυτοκράτορα Χιροχίτο. Μετά την ήττα της Ιαπωνίας, ο Χιροχίτο διακήρύξε δημόσια ότι τελικά δεν ήταν θεός.

Ακόμα λοιπόν κι αν συμφωνήσουμε ότι η Βίβλος είναι ο αληθινός λόγος του Θεού, απομένουν ακόμα δισεκατομμύρια πιστοί ινδουιστές, μουσουλμάνοι, ρωμαίοι και ιάπωνες, που για χιλιάδες χρόνια πίστευαν σε φανταστικά πλάσματα. Ακόμα και οι πιο θρήσκοι θα συμφωνούσαν ότι όλες οι θρησκείες εκτός από μία είναι φανταστικές. Κι αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τα φανταστικά αυτά πλάσματα είναι αναγκαστικά άχρηστα ή επιβλαβή. Μπορούν, παρ΄ όλα αυτά, να είναι όμορφα και εμπνευσμένα.

Φυσικά, δεν ήταν όλοι οι θρησκευτικοί μύθοι εξίσου αγαθοεργοί. Στις 29 Αυγούστου 1255 στην πόλη Λίνκολν της Αγγλίας, βρέθηκε σε ένα πηγάδι το σώμα ενός εννιάχρονου αγοριού πού λεγόταν Χιου. Ακόμα και χωρίς Facebook ή Twίtter, γρήγορα διαδόθηκε η φήμη ότι ο Χιου είχε δολοφονηθεί τελετουργικά από τους εβραίους της περιοχής. Με την επανάληψη η ιστορία διογκωνόταν και ένας από τους γνωστότερους άγγλους χρονογράφους της εποχής —ο Μάθιου Πάρις— περιέγραψε με τρόπο λεπτομερή και αιμοσταγή πώς επιφανείς εβραίοι από όλη την Αγγλία είχαν συγκεντρωθεί στο Λίνκολν για να παχύνουν, να βασανίσουν και τελικά να σταυρώσουν το κλεμμένο παιδί. Δεκαεννιά εβραίοι δικάστηκαν και εκτελέστηκαν για τον υποτιθέμενο φόνο. Τέτοιου είδους συκοφαντίες του αίματος έγιναν δημοφιλείς και σε άλλες αγγλικές πόλεις, γεγονός που οδήγησε σε μια σειρά από πογκρόμ, κατά τα οποία σφαγιάστηκαν ολόκληρες κοινότητες. Τελικά, το 1290 εκδιώχθηκε ολόκληρος ο εβραϊκός πληθυσμός της Αγγλίας.

Η ιστορία δεν τελείωσε εκεί. Έναν αιώνα μετά την εκδίωξη των εβραίων από την Αγγλία, ο Τζόφρι Τσόσιρ —ο πατέρας της αγγλικής λογοτεχνίας— συμπεριέλαβε μια συκοφαντία του αίματος με πρότυπο την ιστορία του Χιου του Λίνκολν στις Ιστορίες του Καντέρμπουρι («Η ιστορία της ηγουμένης»). Η ιστορία καταλήγει με τον απαγχονισμό των εβραίων. Παρόμοιες συκοφαντίες του αίματος άρχισαν από τότε να αποτελούν σταθερό στοιχείο κάθε αντισημιτικού κινήματος, από την Ισπανία του ύστερου Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη Ρωσία.


Αλγόριθμος εναντίον ψηφοφόρου.

Ένας μακρινός απόηχος θα μπορούσε ίσως να εντοπιστεί και στην «ψευδή είδηση» του 2016 ότι η Χίλαρι Κλίντον ήταν επικεφαλής ενός δικτύου παιδικού τράφικινγκ που κρατούσε παιδιά ως σκλάβους του σεξ στο υπόγειο μιας πιτσαρίας. Αρκετοί αμερικανοί πίστεψαν αυτή την ιστορία, που στόχο είχε να πλήξει την προεκλογική εκστρατεία της Κλίντον, και μάλιστα ένα άτομο πήγε οπλισμένο στην πιτσαρία και απαίτησε να δει το υπόγειο (όπως αποδείχτηκε, η πιτσαρία δεν είχε καν υπόγειο).

Όσο για τον Χιου του Λίνκολν, κανείς δεν ξέρει πώς πραγματικά πέθανε, αλλά ενταφιάστηκε στον καθεδρικό του Λίνκολν και ανακηρύχτηκε άγιος. Λεγόταν ότι είχε κάνει διάφορα θαύματα και προσκυνητές επισκέπτονταν τον τάφο του ακόμα και αιώνες μετά την εκδίωξη των εβραίων από την Αγγλία. Μόλις το 1955 —δέκα χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα— αποκήρυξε ο καθεδρικός ναός του Λίνκολν τη συκοφαντία του αίματος, τοποθετώντας μια πλακέτα κοντά στο μνήμα του Χιου, η οποία γράφει:

Οι κατασκευασμένες ιστορίες «τελετουργικών φόνων» χριστιανόπουλων από εβραϊκές κοινότητες
ήταν συνηθισμένες σε όλη την Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα και ακόμα και πολύ αργότερα.
Οι φανταστικές αυτές ιστορίες κόστισαν σε πολλούς αθώους εβραίους τη ζωή τους.
Το Λίνκολν είχε τον δικό του θρύλο και το υποτιθέμενο θύμα ενταφιάστηκε στον καθεδρικό το έτος 1255.
Ιστορίες σαν αυτή δεν περιποιούν τιμή στη χριστιανοσύνη.

Μερικά fake news κρατάνε μόνο 700 χρόνια.


Μία φορά ψέμα, για πάντα αλήθεια

Οι αρχαίες θρησκείες δεν ήταν οι μόνες που χρησιμοποιούσαν μυθοπλασίες για να εξασφαλίζουν τη συνεργασία. Σε πιο πρόσφατες εποχές, κάθε έθνος δημιούργησε τη δική του εθνική μυθολογία, ενώ κινήματα όπως ο κομμουνισμός, ο φασισμός και ο φιλελευθερισμός έπλασαν περίτεχνες αυτοενισχυτικές πεποιθήσεις.

Ο Γιόζεφ Γκέμπελς, ο μαέστρος της ναζιστικής προπαγάνδας και ίσως ο πιο επιτυχημένος μάγος των μίντια της σύγχρονης εποχής, εξηγούσε συνοπτικά αυτή τη μέθοδο λέγοντας ότι: «Ένα ψέμα που λέγεται μία φορά παραμένει ψέμα, αλλά ένα ψέμα που λέγεται χίλιες φορές γίνεται αλήθεια». Στο Ο αγών μου ο Χίτλερ έγραφε ότι: «Ακόμα και η πιο λαμπρή προπαγανδιστική τεχνική δεν θα έχει επιτυχία αν δεν έχουμε κατά νου μία βασική αρχή — ότι πρέπει να περιορίζεται σε ορισμένα βασικά σημεία και να τα επαναλαμβάνει ξανά και ξανά». Μπορεί, άραγε, οποιοσδήποτε σημερινός εμποράκος fake news να προτείνει κάτι καλύτερο;

Ο σοβιετικός μηχανισμός προπαγάνδας ήταν εξίσου επιδέξιος με την αλήθεια, ικανός να ξαναγράψει την ιστορία για τα πάντα, από ολόκληρους πολέμους μέχρι προσωπικές φωτογραφίες. Στις 29 Ιουνίου 1936, η επίσημη εφημερίδα Πράβντα (που σημαίνει «αλήθεια») είχε στο πρωτοσέλιδό της μια φωτογραφία τον Ιωσήφ Στάλιν που αγκάλιαζε χαμογελαστός την Γκέλια Μαρκίζοβα, ένα εφτάχρονο κορίτσι. Η εικόνα έγινε σύμβολο του σταλινισμού, κατοχυρώνοντας τον Στάλιν ως Πατέρα του Έθνους και εξιδανικεύοντας την «ευτυχισμένη σοβιετική παιδική ηλικία». Τυπογραφεία κι εργοστάσια σε όλη τη χώρα άρχισαν να φτιάχνουν εκατομμύρια αφίσες, γλυπτά και ψηφιδωτά με τη σκηνή, τα οποία τοποθετήθηκαν σε δημόσια ιδρύματα απ΄ άκρη σ΄ άκρη της Σοβιετικής Ένωσης. Όπως ακριβώς καμία ορθόδοξη εκκλησία δεν ήταν πλήρης χωρίς μια εικόνα της Παρθένου Μαρίας με το Θείο Βρέφος, έτσι και κανένα σοβιετικό σχολείο δεν μπορούσε να μην έχει μια εικόνα του πατερούλη Στάλιν να αγκαλιάζει τη μικρή Γκέλια.

Δυστυχώς, στην αυτοκρατορία του Στάλιν η φήμη ήταν συχνά πρόσκληση στην καταστροφή. Μέσα σε ένα χρόνο, ο πατέρας της Γκέλια συνελήφθη με την πλαστή κατηγορία ότι ήταν κατάσκοπος των ιαπώνων και τροτσκιστής τρομοκράτης. Εκτελέστηκε το 1938, ένα από τα εκατομμύρια θύματα της σταλινικής τρομοκρατίας. Η Γκέλια και η μητέρα της εξορίστηκαν στο Καζακστάν, όπου η μητέρα σύντομα πέθανε κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες. Τι θα έκαναν τώρα τις αμέτρητες εικόνες που έδειχναν τον Πατέρα του Έθνους αγκαλιά με την κόρη ενός καταδικασμένου «εχθρού του λαού»; Κανένα πρόβλημα. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα, η Γκέλια Μαρκίζοβα εξαφανίστηκε και το «ευτυχισμένο σοβιετικό παιδί» στις πανταχού παρούσες εικόνες ταυτίστηκε με τη Μαμλακάτ Νακάνγκοβα, ένα δεκατριάχρονο κορίτσι από το Τατζικιστάν που είχε τιμηθεί με το βραβείο του Τάγματος Λένιν για τη σκληρή δουλειά που είχε κάνει στα βαμβακοχώραφα (αν κανείς νόμιζε ότι το κορίτσι στη φωτογραφία δεν έδειχνε καθόλου δεκατριών χρονών, φρόντιζε να κρατήσει για τον εαυτό του αυτές τις αντεπαναστατικές αιρετικές σκέψεις).

Ο σοβιετικός μηχανισμός προπαγάνδας ήταν τόσο αποτελεσματικός, που κατάφερνε να κρύβει τις τερατώδεις αγριότητες στο εσωτερικό της χώρας προβάλλοντας συγχρόνως μια ουτοπική εικόνα στο εξωτερικό. Σήμερα οι ουκρανοί διαμαρτύρονται επειδή ο Πούτιν κατάφερε να ξεγελάσει αρκετά δυτικά μέσα ενημέρωσης σχετικά με τις ενέργειες της Ρωσίας στην Κριμαία και το Ντονμπάς. Ωστόσο, δεν θα μπορούσε ούτε να γυαλίσει τα παπούτσια του Στάλιν στην τέχνη της εξαπάτησης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, αριστεροί δημοσιογράφοι και διανοούμενοι στη Δύση εξυμνούσαν την ΕΣΣΔ ως μια ιδανική κοινωνία, την ίδια εποχή που ουκρανοί και άλλοι σοβιετικοί πολίτες πέθαιναν κατά εκατομμύρια από τον λιμό που είχε μεθοδεύσει ο Στάλιν. Ενώ στην εποχή του Facebook και του Twitter είναι δύσκολο κάποιες φορές να αποφασίσει κανείς ποια εκδοχή των γεγονότων να πιστέψει, τουλάχιστον δεν είναι πια εφικτό ένα καθεστώς να σκοτώνει εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς να το μάθει όλος ο κόσμος.

Εκτός από τις θρησκείες και τις ιδεολογίες, και οι εμπορικές εταιρείες στηρίζονται ιδιαίτερα στη μυθοπλασία και τα fake news. Η διαφήμιση σημαίνει συχνά τη συστηματική επανάληψη της ίδιας φανταστικής ιστορίας μέχρι να πειστεί το κοινό ότι είναι αληθινή. Τι εικόνες σας έρχονται στο μυαλό όταν σκέφτεστε την Κόκα Κόλα; Σκέφτεστε νέους, υγιείς ανθρώπους να ασχολούνται με αθλήματα και να διασκεδάζουν όλοι μαζί; Ή μήπως σκέφτεστε υπέρβαρους διαβητικούς σε κρεβάτια νοσοκομείων; Το να πίνετε πολλή Κόκα Κόλα δεν θα σας κάνει νέο, δεν θα σας κάνει υγιή και δεν θα σας κάνει αθλητικό ― αντίθετα, αυξάνει τις πιθανότητες της παχυσαρκίας και του διαβήτη. Ωστόσο, επί δεκαετίες η Κόκα Κόλα έχει επενδύσει δισεκατομμύρια δολάρια για να συνδέσει τον εαυτό της με τα νιάτα, την υγεία και τον αθλητισμό ― και δισεκατομμύρια άνθρωποι πιστεύουν υποσυνείδητα αυτή τη σύνδεση.

IMAGE DESCRIPTIONΗ αλήθεια είναι ότι η αλήθεια δεν βρισκόταν ποτέ ιδιαίτερα ψηλά στις προτεραιότητες του χόμο σάπιενς. Πολλοί άνθρωποι υποθέτουν ότι αν μια συγκεκριμένη θρησκεία ή ιδεολογία παρερμηνεύει την πραγματικότητα, οι οπαδοί της αργά ή γρήγορα θα το ανακαλύψουν γιατί δεν θα μπορούν να ανταγωνιστούν αντιπάλους που θα βλέπουν τα πράγματα πιο καθαρά. Αυτό όμως είναι ένας ακόμα βολικός μύθος. Στην πραγματικότητα, η ισχύς της ανθρώπινης συνεργασίας εξαρτάται από τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην αλήθεια και τη φαντασία.

Αν παραμορφώσεις υπερβολικά την πραγματικότητα, αυτό όντως θα σε αποδυναμώσει γιατί θα σε κάνει να ενεργείς με μη ρεαλιστικούς τρόπους. Για παράδειγμα, το 1905 στην Ανατολική Αφρική, ένα μέντιουμ ονόματι Κιντζικιτίλε Νγκουάλε ισχυρίστηκε ότι τον είχε καταλάβει το πνεύμα του φιδιού Χόνγκο. Ο νέος προφήτης έφερνε ένα επαναστατικό μήνυμα στο λαό της γερμανικής αποικίας της Ανατολικής Αφρικής: ενωθείτε και διώξτε τους γερμανούς. Για να κάνει το μήνυμά τον πιο ελκυστικό, ο Νγκουάλε έδινε στους οπαδούς του ένα φάρμακο, το οποίο υποτίθεται ότι θα μετέτρεπε τις γερμανικές σφαίρες σε νερό («μάτζι» στα σουαχίλι). Έτσι ξεκίνησε η επανάσταση Μάτζι-μάτζι.

Απέτυχε. Γιατί στο πεδίο της μάχης οι γερμανικές σφαίρες δεν έγιναν νερό. Αντίθετα, διαπερνούσαν χωρίς έλεος τα κορμιά των πενιχρά οπλισμένων ανταρτών. Δύο χιλιάδες χρόνια νωρίτερα, η ιουδαϊκή μεγάλη εξέγερση κατά των ρωμαίων είχε εμπνευστεί επίσης από την ακλόνητη πεποίθηση ότι ο Θεός θα πολεμούσε για τους ιουδαίους και θα τους βοηθούσε να νικήσουν τη φαινομενικά ανίκητη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Κι εκείνη απέτυχε, οδηγώντας στην καταστροφή της Ιερουσαλήμ και την εξορία των Ιουδαίων.

Από την άλλη, δεν μπορείς να οργανώσεις αποτελεσματικά μάζες ανθρώπων αν δεν βασιστείς σε κάποια μυθολογία. Αν μείνεις στην ανόθευτη πραγματικότητα, ελάχιστοι θα είναι εκείνοι που θα σε ακολουθήσουν. Χωρίς μύθους θα ήταν αδύνατον να οργανωθούν όχι μόνο οι αποτυχημένες εξεγέρσεις των Μάτζι-μάτζι και των ιουδαίων, αλλά και οι πολύ πιο επιτυχημένες επαναστάσεις του Μαχντί και των Μακκαβαίων.

Στην πραγματικότητα, οι ψεύτικες ιστορίες έχουν ένα εγγενές πλεονέκτημα σε σχέση με την αλήθεια για να ενώνουν τους ανθρώπους. Αν θέλεις να μετρήσεις την αφοσίωση μιας ομάδας, το να απαιτείς από τους ανθρώπους να πιστέψουν σε κάτι παράλογο είναι πολύ καλύτερο από το να τους ζητάς να πιστέψουν στην αλήθεια.

Αν ο μεγάλος αρχηγός πει «ο ήλιος ανατέλλει στην ανατολή και δύει στη δύση», δεν χρειάζεται καμία αφοσίωση στο πρόσωπό του για να τον επικροτήσουν. Αν όμως πει «ο ήλιος ανατέλλει στη δύση και δύει στην ανατολή», μόνο οι πραγματικά πιστοί θα τον χειροκροτήσουν. Αντίστοιχα, αν όλοι σας οι γείτονες πιστεύουν στην ίδια εξωφρενική ιστορία, μπορείτε να είστε βέβαιοι ότι θα σταθούν ο ένας δίπλα στον άλλο σε περιόδους κρίσης. Αν είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν μόνο επιβεβαιωμένα γεγονότα, αποδεικνύει τίποτα αυτό;


Θα μπορούσατε να πείτε ότι σε μερικές τουλάχιστον περιπτώσεις είναι εφικτό να οργανώσεις αποτελεσματικά τους ανθρώπους μέσω συναινετικών συμφωνιών, και όχι απαραίτητα μέσω φανταστικών ιστοριών και μύθων. Έτσι, στη σφαίρα της οικονομίας το χρήμα και οι εταιρείες συνδέουν τους ανθρώπους πολύ αποτελεσματικότερα απ΄ ό,τι οποιοσδήποτε Θεός ή ιερό βιβλίο, παρότι όλοι γνωρίζουν ότι είναι απλώς ανθρώπινες συμβάσεις. Στην περίπτωση του ιερού βιβλίου, ένας αληθινός πιστός θα έλεγε «εγώ πιστεύω ότι το βιβλίο είναι ιερό», ενώ στην περίπτωση του δολαρίου ο αληθινός πιστός θα έλεγε «εγώ πιστεύω ότι οι άλλοι πιστεύουν ότι το δολάριο έχει αξία».

Είναι φανερό ότι το δολάριο είναι απλώς ένα ανθρώπινο δημιούργημα κι ωστόσο οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο το σέβονται. Αν είναι έτσι, γιατί δεν μπορούν τότε να εγκαταλείψουν όλους τους μύθους και τις φαντασίες και να οργανωθούν στη βάση συναινετικών συμβάσεων όπως το δολάριο;

Οι συμβάσεις αυτές, ωστόσο, δεν διακρίνονται τόσο ξεκάθαρα από τη φαντασία. Η διαφορά ανάμεσα στα ιερά βιβλία και, για παράδειγμα, το χρήμα είναι πολύ μικρότερη απ΄ ό,τι μπορεί να νομίζουμε εκ πρώτης όψεως. Οι περισσότεροι άνθρωποι, όταν βλέπουν ένα δολάριο, ξεχνούν ότι πρόκειται για ανθρώπινη σύμβαση. Καθώς βλέπουν το πράσινο χαρτάκι με την εικόνα του νεκρού λευκού άντρα, το βλέπουν σαν κάτι που έχει αξία καθεαυτό. Σχεδόν ποτέ δεν υπενθυμίζουν στον εαυτό τους ότι «είναι στην πραγματικότητα ένα άχρηστο κομμάτι χαρτί, αλλά επειδή οι υπόλοιποι άνθρωποι το θεωρούν πολύτιμο, μπορώ να το χρησιμοποιήσω». Αν παρατηρούσαμε έναν ανθρώπινο εγκέφαλο μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας, θα βλέπαμε ότι τη στιγμή που παρουσιάζουν στο δείγμα μας έναν χαρτοφύλακα γεμάτο με δολάρια, τα τμήματα του εγκεφάλου που θα αρχίσουν να αναβοσβήνουν από τον ενθουσιασμό δεν θα είναι εκείνα του σκεπτικισμού («οι άλλοι πιστεύουν ότι αυτό είναι πολύτιμο») αλλά της απληστίας. («Διάολε! τα θέλω!»).

Και αντίστροφα, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, οι άνθρωποι αρχίζουν να θεωρούν ιερή τη Βίβλο, τις Βέδες ή το Βιβλίο του Μόρμον μετά από παρατεταμένη και επαναλαμβανόμενη έκθεση σε άλλους ανθρώπους που τα θεωρούν ιερά. Μαθαίνουμε να σεβόμαστε τα ιερά βιβλία ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που μαθαίνουμε να σεβόμαστε και τα χαρτονομίσματα.


Επομένως, δεν υπάρχει στην πράξη κάποιος αυστηρός διαχωρισμός ανάμεσα στα «γνωρίζω ότι κάτι είναι απλώς μια ανθρώπινη σύμβαση» και «πιστεύω ότι κάτι είναι εγγενώς πολύτιμο». Σε πολλές περιπτώσεις, οι άνθρωποι αμφιταλαντεύονται ή και ξεχνούν αυτό το διαχωρισμό. Για να πάρουμε ένα άλλο παράδειγμα, αν καθίσουμε και κάνουμε μια βαθιά φιλοσοφική συζήτηση, σχεδόν όλοι θα συμφωνήσουν ότι οι εταιρείες είναι φανταστικές ιστορίες, δημιουργημένες από ανθρώπους. Η Microsoft δεν είναι τα κτίρια που της ανήκουν, τα άτομα που απασχολεί ή οι μέτοχοί της, αλλά ένα πολύπλοκο νομικό φανταστικό πλάσμα φτιαγμένο από νομοθέτες και δικηγόρους. Ωστόσο, στο 99% του χρόνου μας δεν κάνουμε βαθιές φιλοσοφικές συζητήσεις και αντιμετωπίζουμε τις εταιρείες σαν να ήταν πραγματικές οντότητες μέσα στον κόσμο, όπως ακριβώς οι τίγρεις και οι άνθρωποι.

Το θόλωμα των ορίων ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα μπορεί να γίνει για πολλούς λόγους, από την απλή διασκέδαση μέχρι την επιβίωση. Δεν γίνεται να παίζεις παιχνίδια ή να διαβάζεις μυθιστορήματα αν δεν αναστείλεις έστω για λίγο τη δυσπιστία σου. Για να απολαύσεις πραγματικά το ποδόσφαιρο, πρέπει να αποδεχτείς τους κανόνες του παιχνιδιού και να ξεχάσεις, τουλάχιστον για ενενήντα λεπτά, ότι είναι ανθρώπινη επινόηση. Αν δεν το κάνεις αυτό, θα σου φαίνεται εντελώς γελοίο ότι είκοσι δύο άνθρωποι τρέχουν κυνηγώντας μια μπάλα. Το ποδόσφαιρο μπορεί να ξεκινάει απλώς σαν διασκέδαση, αλλά μπορεί στη συνέχεια να γίνει κάτι πολύ πιο σοβαρό, όπως θα μπορούσε να σας πει οποιοσδήποτε άγγλος χούλιγκαν ή αργεντινός εθνικιστής. Το ποδόσφαιρο μπορεί να διαμορφώσει προσωπικές ταυτότητες, να ενισχύσει μεγάλης κλίμακας κοινότητες, ακόμα και να δώσει αφορμές για βία. Τα έθνη και οι θρησκείες είναι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι που παίρνουν στεροειδή.

IMAGE DESCRIPTIONΟι άνθρωποι έχουν αυτή την απίστευτη ικανότητα να ξέρουν και συγχρόνως να μην ξέρουν. Ή πιο σωστά, μπορεί να ξέρουν κάτι όταν το σκεφτούν πραγματικά, αλλά τον πιο πολύ καιρό δεν το σκέφτονται κι έτσι δεν το ξέρουν. Αν συγκεντρωθείς πραγματικά, το ξέρεις ότι το χρήμα είναι κάτι φανταστικό. Αλλά συνήθως δεν συγκεντρώνεσαι. Αν σε ρωτήσουν, ξέρεις ότι το ποδόσφαιρο είναι ανθρώπινη επινόηση. Αλλά πάνω στον πυρετό του αγώνα, κανείς δεν σου κάνει μια τέτοια ερώτηση. Αν αφιερώσεις χρόνο και προσπάθεια, μπορείς να ανακαλύψεις ότι τα έθνη είναι περίτεχνες ιστορίες. Αλλά στη μέση ενός πολέμου, δεν έχεις το χρόνο και την απαραίτητη ενέργεια. Αν απαιτείς την απόλυτη αλήθεια, συνειδητοποιείς ότι η ιστορία του Αδάμ και της Εύας είναι μύθος. Αλλά πόσο συχνά απαιτείς την απόλυτη αλήθεια;

Η αλήθεια και η εξουσία δεν μπορούν να πάνε πολύ μακριά μαζί. Αργά ή γρήγορα, οι δρόμοι τους χωρίζουν. Αν θέλεις εξουσία, κάποια στιγμή θα πρέπει να αρχίσεις να διαδίδεις φανταστικές ιστορίες. Αν θέλεις να μάθεις την αλήθεια για τον κόσμο, κάποια στιγμή θα πρέπει να αποκηρύξεις την εξουσία. Θα πρέπει να παραδεχτείς πράγματα —για παράδειγμα, σχετικά με τις πηγές της ίδιας σου της εξουσίας— που θα εξοργίσουν συμμάχους, θα αποκαρδιώσουν οπαδούς ή θα υπονομεύσουν την κοινωνική αρμονία.

Δεν υπάρχει κάτι μυστικιστικό σε αυτό το χάσμα μεταξύ αλήθειας και εξουσίας. Για να βεβαιωθείτε, βρείτε έναν λευκό αμερικανό ρατσιστή και ρωτήστε τον για το ζήτημα της φυλής, αναφέρετε σε έναν μέσο ισραηλινό το ζήτημα των Κατεχόμενων ή προσπαθήστε να μιλήσετε σε έναν συνηθισμένο άντρα για την πατριαρχία.

Οι λόγιοι σε όλη την πορεία της ιστορίας αντιμετώπιζαν αυτό το δίλημμα: Πρέπει να υπηρετήσουν την εξουσία ή την αλήθεια; Πρέπει ο στόχος τους να είναι το να ενώνουν τους ανθρώπους εξασφαλίζοντας ότι όλοι πιστεύουν στην ίδια ιστορία, ή πρέπει να λένε στους ανθρώπους την αλήθεια, με αντίτιμο ακόμα και τη διχόνοια; Τα πιο ισχυρά πνευματικά κατεστημένα —είτε πρόκειται για χριστιανούς ιερωμένους, κινέζους μανδαρίνους ή ιδεολόγους του κομμουνισμού— έβαζαν την ενότητα πάνω από την αλήθεια. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ήταν τόσο ισχυρά.

Ως είδος, οι άνθρωποι προτιμούν την εξουσία από την αλήθεια. Δαπανούμε πολύ περισσότερο χρόνο και ενέργεια προσπαθώντας να ελέγξουμε τον κόσμο παρά να τον κατανοήσουμε — κι όταν ακόμα προσπαθούμε να τον κατανοήσουμε, συνήθως το κάνουμε με την ελπίδα ότι η κατανόηση θα μας επιτρέψει να τον ελέγξουμε ευκολότερα. Επομένως, αν ονειρεύεστε μια κοινωνία στην οποία η ανώτερη αξία είναι η αλήθεια και οι μύθοι αγνοούνται, δεν έχετε να περιμένετε πολλά από τους χόμο σάπιενς. Δοκιμάστε καλύτερα την τύχη σας με τους χιμπατζήδες.



Ξεφεύγοντας από το μηχανισμό της πλύσης εγκεφάλου

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι τα fake news δεν είναι σοβαρό πρόβλημα ή ότι οι πολιτικοί και οι ιερείς έχουν την απόλυτη άδεια να λένε όσα ψέματα θέλουν. Θα ήταν επίσης εντελώς λάθος να βγάζαμε το συμπέρασμα ότι τα πάντα είναι απλώς ψεύτικα, ότι κάθε προσπάθεια να ανακαλύψουμε την αλήθεια είναι καταδικασμένη σε αποτυχία και ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ανάμεσα στη δημοσιογραφία και την προπαγάνδα. Πίσω από όλα τα fake news υπάρχουν πραγματικά γεγονότα και πραγματική οδύνη. Για παράδειγμα, στην Ουκρανία οι ρώσοι στρατιώτες πολεμούν πραγματικά, χιλιάδες άνθρωποι έχουν ήδη σκοτωθεί και εκατοντάδες χιλιάδες έχουν πραγματικά χάσει το σπίτι τους. Η ανθρώπινη οδύνη προκαλείται συχνά από την πίστη σε μυθοπλασίες, εντούτοις η ίδια η οδύνη είναι πραγματική.

Επομένως, αντί να αποδεχτούμε τα fake news σαν κανονικότητα, θα έπρεπε να αναγνωρίσουμε ότι πρόκειται για ένα πρόβλημα πολύ πιο δύσκολο απ΄ ό,τι συνήθως υποθέτουμε και να προσπαθήσουμε ακόμα περισσότερο να διακρίνουμε την πραγματικότητα από τη φαντασία. Μην περιμένετε το τέλειο. Μία από τις μεγαλύτερες μυθοπλασίες είναι να αρνούμαστε την πολυπλοκότητα τον κόσμου και να σκεφτόμαστε με απόλυτους όρους παρθενικής αγνότητας εναντίον σατανικού κακού. Κανένας πολιτικός δεν λέει την αλήθεια και μόνο την αλήθεια, αλλά κάποιοι είναι ωστόσο πολύ καλύτεροι από άλλους. Εάν είχα την επιλογή, θα εμπιστευόμουν πολύ περισσότερο τον Τσόρτσιλ από τον Στάλιν, παρ΄ όλο που ο βρετανός πρωθυπουργός δεν ήταν υπεράνω της ωραιοποίησης της αλήθειας όταν τον βόλευε. Αντίστοιχα, καμία εφημερίδα δεν είναι εντελώς αμερόληπτη και αλάνθαστη, αλλά κάποιες εφημερίδες κάνουν μια ειλικρινή προσπάθεια να βρουν την αλήθεια, ενώ άλλες είναι πλυντήρια εγκεφάλων. Αν ζούσα στη δεκαετία του 1930, ελπίζω ότι θα μου έκοβε αρκετά ώστε να πιστεύω τους Νιου Γιορκ Τάιμς περισσότερο απ΄ό,τι την Πράβντα και την Ντερ Στούρμερ.

Είναι ευθύνη όλων μας να αφιερώνουμε χρόνο και προσπάθεια για να αποκαλύπτουμε τις προκαταλήψεις μας και να επιβεβαιώνουμε τις πηγές των πληροφοριών μας. Δεν μπορούμε να ερευνούμε τα πάντα μόνοι μας. Ακριβώς όμως γι΄ αυτό, πρέπει τουλάχιστον να εξετάζουμε προσεκτικά τις πηγές πληροφόρησης που προτιμάμε, είτε είναι εφημερίδα, ιστοσελίδα, τηλεοπτικό κανάλι ή κάποιο άτομο.

Εδώ θα ήθελα να δώσω δυο απλούς βασικούς κανόνες.

Πρώτον, αν θέλετε αξιόπιστες πληροφορίες, μη διστάζετε να τις πληρώσετε καλά. Αυτή τη στιγμή το κυρίαρχο μοντέλο στην ειδησεογραφική αγορά είναι «συναρπαστικές ειδήσεις που δεν σας στοιχίζουν τίποτα — με αντάλλαγμα την προσοχή σας». Δεν πληρώνετε τίποτα και παίρνετε ένα προϊόν χαμηλής ποιότητας. Και, ακόμα χειρότερα, χωρίς να το γνωρίζετε γίνεστε εσείς οι ίδιοι το προϊόν. Αρχικά τραβάνε την προσοχή σας με εντυπωσιακούς τίτλους και στη συνέχεια την πουλάνε σε διαφημιστές ή πολιτικούς.

Ένα πολύ καλύτερο μοντέλο για την αγορά των ειδήσεων θα ήταν «υψηλής ποιότητας ειδήσεις που κοστίζουν κάποια χρήματα, αλλά δεν καταχρώνται την προσοχή σας». Στο σημερινό κόσμο, η πληροφορία και η προσοχή είναι σημαντικά αγαθά. Είναι τρέλα να δίνετε δωρεάν την προσοχή σας και για αντάλλαγμα να παίρνετε κακής ποιότητας πληροφόρηση. Αν είστε πρόθύμοι να πληρώνετε για τρόφιμα, ρούχα και αυτοκίνητα υψηλής ποιότητας, γιατί δεν κάνετε το ίδιο και για την πληροφόρηση;

Ο δεύτερος βασικός κανόνας είναι ότι, αν κάποιο ζήτημα σας φαίνεται εξαιρετικά σημαντικό, προσπαθήστε να διαβάσετε τη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία. Και όταν λέμε επιστημονική βιβλιογραφία, εννοούμε άρθρα από περιοδικά με ομότιμους κριτές, βιβλία από γνωστούς ακαδημαϊκούς εκδοτικούς οίκους και κείμενα καθηγητών από έγκριτα ιδρύματα. Προφανώς και η επιστήμη έχει τους περιορισμούς της κι έχει κάνει λάθη για πολλά πράγματα στο παρελθόν. Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα είναι εδώ και αιώνες η πιο αξιόπιστη πηγή γνώσης που διαθέτουμε. Αν νομίζετε ότι η επιστημονική κοινότητα σφάλλει σε κάποιο ζήτημα, αυτό είναι βέβαια πιθανό, αλλά τουλάχιστον φροντίστε να γνωρίζετε τις επιστημονικές θεωρίες που απορρίπτετε και να έχετε κάποιες εμπειρικές αποδείξεις για τους ισχυρισμούς σας.

Οι επιστήμονες, από την πλευρά τους, πρέπει να συμμετέχουν πολύ περισσότερο στις δημόσιες συζητήσεις της εποχής. Δεν πρέπει να φοβούνται να ακουστούν όταν η συζήτηση μπαίνει στο πεδίο της ειδικότητάς τους, είτε πρόκειται για την ιατρική είτε για την ιστορία. Η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα· είναι στήριξη του στάτους κβο. Φυσικά, είναι εξαιρετικά σημαντικό να συνεχίζουν την ακαδημαϊκή τους έρευνα και να δημοσιεύουν τα αποτελέσματα σε επιστημονικά περιοδικά που διαβάζονται μόνο από λίγους ειδικούς. Αλλά είναι εξίσου σημαντικό να μεταφέρουν τις τελευταίες επιστημονικές θεωρίες στο κοινό μέσω εκλαϊκευμένων επιστημονικών βιβλίων, ή ακόμα και με την επιδέξια χρήση της τέχνης και της λογοτεχνίας.

Σημαίνει μήπως αυτό ότι οι επιστήμονες πρέπει να αρχίσουν να γράφουν επιστημονική φαντασία; Στην πραγματικότητα, δεν είναι κακή ιδέα. Η τέχνη παίζει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της αντίληψης των ανθρώπων για τον κόσμο, και στον 21ο αιώνα η επιστημονική φαντασία είναι πιθανότατα το πιο σημαντικό λογοτεχνικό είδος, γιατί διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν πράγματα όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η γενετική μηχανική και η κλιματική αλλαγή. Χρειαζόμαστε σίγουρα καλή επιστήμη, αλλά από πολιτική σκοπιά μια καλή ταινία επιστημονικής φαντασίας αξίζει πολύ περισσότερο από ένα άρθρο στο Science ή το Nature.



IMAGE DESCRIPTIONΤο παραπάνω κείμενο είναι ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το νέο βιβλίο του Yuval Noah Harari:
«21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα» (έκδ. «Αλεξάνδρεια», Αθήνα, 2018).

Ας δούμε πώς ο ίδιος ο συγγραφέας παρουσιάζει το βιβλίο του στην Εισαγωγή του:

Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από ασύνδετες πληροφορίες, η διαύγεια είναι δύναμη. Θεωρητικά, όλοι μπορούν να συμμετάσχουν στη συζήτηση σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατηρήσεις τη ματιά σου καθαρή. Πολύ συχνά, δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι διεξάγεται κάποια συζήτηση ή ποια είναι τα καίρια ζητήματα.

Δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν την πολυτέλεια να αναρωτηθούν, γιατί έχουν πολύ πιο πιεστικά πράγματα να κάνουν: πρέπει να πάνε στη δουλειά, να φροντίσουν τα παιδιά τους ή τους ηλικιωμένους γονείς τους. Δυστυχώς, η ιστορία δεν κάνει εκπτώσεις. Αν το μέλλον της ανθρωπότητας αποφασιστεί ερήμην σας, επειδή τρέχατε για να ταΐσετε και να ντύσετε τα παιδιά σας, δεν πρόκειται να εξαιρεθείτε από τις συνέπειες. Αυτό είναι εντελώς άδικο, αλλά ποιος λέει ότι η ιστορία είναι δίκαιη;

Ως ιστορικός δεν μπορώ να δώσω στους ανθρώπους τροφή ή ρούχα — μπορώ όμως να προσπαθήσω να τους προσφέρω μια σχετική διαύγεια, κάνοντας έτσι τον παγκόσμιο στίβο λίγο πιο προσιτό. Αν αυτό δώσει τη δυνατότητα ακόμα και σε μια χούφτα παραπάνω ανθρώπους να μπούνε στη συζήτηση για το μέλλον τον είδους μας, θα έχω κάνει τη δουλειά μου.

Στο πρώτο μου βιβλίο, το Sapiens, έκανα μια επισκόπηση του ανθρώπινου παρελθόντος για να εξετάσω πώς ένας ασήμαντος πίθηκος έγινε κυρίαρχος του πλανήτη Γη.

Στο Homo Deus, το δεύτερο βιβλίο μου, διερευνούσα το μακροπρόθεσμο μέλλον της ζωής, μελετώντας αν οι άνθρωποι μπορεί τελικά να γίνουν θεοί και ποια είναι η απώτερη μοίρα της νοημοσύνης και της συνείδησης.

Σε αυτό το βιβλίο, θέλω να εστιάσω στο εδώ και τώρα. Με απασχολούν τα σημερινά ζητήματα και το άμεσο μέλλον των ανθρώπινων κοινωνιών. Τι γίνεται αυτή τη στιγμή; Ποιες είναι οι σπουδαιότερες δυσκολίες και επιλογές που έχουμε μπροστά μας σήμερα; Τι πρέπει να προσέξουμε; Τι πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά μας;

Φυσικά, με 7 δισεκατομμύρια ανθρώπους υπάρχουν και 7 δισεκατομμύρια προτεραιότητες και, όπως παρατηρήσαμε ήδη, το να μπορεί κανείς να σκεφτεί το θέμα σε όλες του τις διαστάσεις είναι μια σπάνια πολυτέλεια. Μια ανύπαντρη μητέρα που αγωνίζεται να μεγαλώσει δυο παιδιά σε κάποια φτωχογειτονιά της Βομβάης έχει την προσοχή της στραμμένη στο επόμενο γεύμα της· οι πρόσφυγες που διασχίζουν τη Μεσόγειο πάνω σε μια βάρκα χτενίζουν τον ορίζοντα για οποιαδήποτε ένδειξη στεριάς· κι ο ετοιμοθάνατος σε ένα υπερπλήρες νοσοκομείο του Λονδίνου βάζει όλη του τη δύναμη για να πάρει μια ακόμα ανάσα. Έχουν όλοι τους πολύ πιο επείγοντα προβλήματα από την άνοδο της θερμοκρασίας του πλανήτη ή την κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Κανένα βιβλίο δεν μπορεί να προσφέρει λύσεις σε όλα αυτά κι εγώ δεν μπορώ να δώσω μαθήματα σε ανθρώπους που βρίσκονται σε τέτοιες καταστάσεις. Το μόνο που μπορώ να ελπίζω είναι ότι έχω κάτι να μάθω από αυτούς.

Η οπτική μου στο βιβλίο αυτό είναι παγκόσμια. Εξετάζω τις κύριες δυνάμεις που διαμορφώνουν τις κοινωνίες σε όλο τον κόσμο και που είναι πιθανό να επηρεάσουν το μέλλον τον πλανήτη μας συνολικά. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να μην απασχολεί ούτε κατά διάνοια ανθρώπους που βρίσκονται σε καταστάσεις ζωής και θανάτου, αλλά μπορεί να κάνει τελικά ακατοίκητες τις φτωχογειτονιές της Βομβάης, να στείλει τεράστια νέα κύματα προσφύγων στη Μεσόγειο και να οδηγήσει σε παγκόσμια κρίση στην υγειονομική περίθαλψη.

Η πραγματικότητα συντίθεται από πολλά διαφορετικά νήματα, και το βιβλίο αυτό προσπαθεί να καλύψει διάφορες όψεις της δύσκολης παγκόσμιας κατάστασης δίχως να ισχυρίζεται ότι εξαντλεί το ζήτημα. Αντίθετα από το Sapiens και το Homo Deus, το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί μια ιστορική αφήγηση, αλλά μια συλλογή από μαθήματα. Τα μαθήματα αυτά δεν καταλήγουν σε απλές απαντήσεις. Στόχος τους είναι να διεγείρουν τη σκέψη και να βοηθήσουν τους αναγνώστες να πάρουν μέρος σε ορισμένες από τις σημαντικότερες συζητήσεις της εποχής μας.

Στην πραγματικότητα, το βιβλίο γράφτηκε σε συνομιλία με το κοινό. Πολλά από τα κεφάλαια σχηματίστηκαν ως απάντηση σε ερωτήσεις που μου έκαναν αναγνώστες, δημοσιογράφοι και συνάδελφοι. Παλιότερες εκδοχές κάποιων ενοτήτων είχαν ήδη δημοσιευτεί με άλλη μορφή, πράγμα που μου έδωσε τη δυνατότητα να εισπράξω τις αντιδράσεις των αναγνωστών και να ακονίσω τα επιχειρήματά μου. Κάποια κομμάτια εστιάζουν στην τεχνολογία, κάποια στην πολιτική, κάποια στη θρησκεία και κάποια στην τέχνη. Ορισμένα κεφάλαια εξυμνούν την ανθρώπινη σοφία, άλλα υπογραμμίζουν τον καθοριστικό ρόλο της ανθρώπινης βλακείας. Το καθοριστικό ερώτημα όμως παραμένει το ίδιο: Τι συμβαίνει σήμερα στον κόσμο και ποιο είναι το βαθύτερο νόημα των γεγονότων;

Τι σημαίνει η άνοδος του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία; Τι μπορούμε να κάνουμε για την επιδημία των fake news; Γιατί περνάει κρίση η φιλελεύθερη δημοκρατία; Έχει επιστρέψει ο Θεός; Πλησιάζει ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος; Ποιος πολιτισμός κυριαρχεί στον κόσμο — η Δύση, η Κίνα, το Ισλάμ; Πρέπει η Ευρώπη να ανοίξει τις πόρτες στους μετανάστες; Μπορεί ο εθνικισμός να λύσει το πρόβλημα της ανισότητας και της κλιματικής αλλαγής; Τι πρέπει να γίνει με την τρομοκρατία;


Παρότι η οπτική του βιβλίου είναι παγκόσμια, δεν αγνοώ και το ατομικό επίπεδο. Αντίθετα, θέλω να τονίσω τη σύνδεση ανάμεσα στις μεγάλες επαναστάσεις της εποχής μας και την εσωτερική ζωή των ατόμων. Για παράδειγμα, η τρομοκρατία είναι τόσο ένα παγκόσμιο πολιτικό πρόβλημα όσο και ένας εσωτερικός ψυχολογικός μηχανισμός. Η τρομοκρατία λειτουργεί πατώντας το κουμπί του φόβου βαθιά στο μυαλό μας και δεσμεύοντας την προσωπική φαντασία εκατομμυρίων ατόμων. Αντίστοιχα, η κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν εκδηλώνεται μόνο σε κοινοβούλια και δημοσκοπήσεις, αλλά και σε νευρώνες και συνάψεις. Είναι κλισέ να επισημαίνουμε ότι το προσωπικό είναι πολιτικό. Αλλά σε μια εποχή που επιστήμονες, εταιρείες και κυβερνήσεις μαθαίνουν πώς να χακάρουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο, αυτή η κοινοτοπία είναι πιο δυσοίωνη από ποτέ άλλοτε. Επομένως, το βιβλίο έχει παρατηρήσεις για τη συμπεριφορά μεμονωμένων ατόμων και ολόκληρων κοινωνιών.

Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος ασκεί πρωτοφανείς πιέσεις στην προσωπική μας συμπεριφορά και ηθική. Ο καθένας μας είναι πιασμένος σε πολλούς, τεράστιους ιστούς, που από τη μια περιορίζουν τις κινήσεις μας, αλλά συγχρόνως μεταδίδουν και το παραμικρό μας τίναγμα σε μακρινούς προορισμούς. Η καθημερινή μας ρουτίνα επηρεάζει τη ζωή ανθρώπων και ζώων στην άλλη άκρη του πλανήτη και κάποιες προσωπικές χειρονομίες μπορούν απροσδόκητα να βάλουν φωτιά στον κόσμο, όπως συνέβη με την αυτοπυρπόληση του Μοχάμεντ Μπουαζίζι στην Τυνησία, η οποία πυροδότησε την Αραβική Άνοιξη, καθώς και με τις γυναίκες που κοινοποίησαν τις ιστορίες από τη σεξουαλική παρενόχληση που είχαν υποστεί, ξεκινώντας το κίνημα #MeToo.

IMAGE DESCRIPTIONΑυτή η παγκόσμια διάσταση της προσωπικής μας ζωής δείχνει ότι είναι σημαντικότερο από ποτέ να αποκαλύπτουμε τις θρησκευτικές και πολιτικές μας προκαταλήψεις, τα φυλετικά και τα έμφυλα προνόμιά μας και την αθέλητη συνενοχή μας στη θεσμική καταπίεση. Είναι όμως ρεαλιστικό κάτι τέτοιο; Πώς μπορώ να βρω μια ηθική βάση σε έναν κόσμο που εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τους δικούς μου ορίζοντες, που βγαίνει εντελώς έξω από κάθε ανθρώπινο έλεγχο και που θεωρεί ύποπτους όλους τους θεούς και όλες τις ιδεολογίες;

Το βιβλίο αρχίζει με μια επισκόπηση των σημερινών πολιτικών και τεχνολογικών δυσκολιών. Στο τέλος του 20ού αιώνα φαινόταν ότι οι μεγάλες ιδεολογικές μάχες ανάμεσα στο φασισμό, τον κομμουνισμό και το φιλελευθερισμό είχαν τελειώσει με τη συντριπτική νίκη του τελευταίου. Φαινόταν ότι η δημοκρατική πολιτική, τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς μοιραία θα κατακτούσαν τον κόσμο. Όπως συνήθως, όμως, η ιστορία έκανε μια απροσδόκητη στροφή και, αφού ο φασισμός και ο κομμουνισμός κατέρρευσαν, τώρα και ο φιλελευθερισμός βρίσκεται σε αδιέξοδο. Πού πηγαίνουμε, λοιπόν;

Το ερώτημα είναι ιδιαίτερα καίριο, γιατί ο φιλελευθερισμός χάνει την αξιοπιστία του ακριβώς τη στιγμή που οι δίδυμες επαναστάσεις της τεχνολογίας της πληροφορίας και της βιοτεχνολογίας, μας θέτουν τις μεγαλύτερες προκλήσεις που έχει αντιμετωπίσει ποτέ το είδος μας. Η συγχώνευση των δύο αυτών τεχνολογιών μπορεί σύντομα να πετάξει έξω από την αγορά εργασίας δισεκατομμύρια ανθρώπους, υπονομεύοντας τόσο την ελευθερία όσο και την ισότητα. Οι αλγόριθμοι των Μεγάλων Δεδομένων δημιουργούν ψηφιακές δικτατορίες στις οποίες όλη η εξουσία βρίσκεται συγκεντρωμένη στα χέρια μιας μικροσκοπικής ελίτ, ενώ η πλειονότητα υποφέρει, όχι από την εκμετάλλευση αλλά από κάτι πολύ χειρότερο — από την ασημαντότητά της.

Πραγματεύτηκα εκτενώς τη συγχώνευση της τεχνολογίας της πληροφορίας με τη βιοτεχνολογία στο προηγούμενο βιβλίο μου, το Homo Deus. Ενώ όμως το βιβλίο εστίαζε στις μακροπρόθεσμες προοπτικές —από τη σκοπιά αιώνων ή και χιλιετιών—, αυτό το βιβλίο επικεντρώνεται στις πιο άμεσες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές κρίσεις. Αυτό που με ενδιαφέρει εδώ δεν είναι τόσο η τελική δημιουργία ανόργανης ζωής, αλλά οι κίνδυνοι που υπάρχουν για το κράτος πρόνοιας και για συγκεκριμένους θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το βιβλίο δεν προσπαθεί να καλύψει όλες τις συνέπειες των νέων τεχνολογιών. Ειδικότερα, παρ΄ όλο που η τεχνολογία φέρνει πολλές υπέροχες υποσχέσεις, η πρόθεσή μου εδώ είναι να τονίσω κυρίως τις απειλές και τους κινδύνους. Εφόσον οι εταιρείες και οι επιχειρηματίες που βρίσκονται επικεφαλής της τεχνολογικής επανάστασης είναι φυσικό να εξυμνούν τα δημιουργήματά τους, στους κοινωνιολόγους, τους φιλόσοφους και τους ιστορικούς, όπως εγώ, πέφτει το καθήκον να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και να εξηγούν με ποιους τρόπους τα πράγματα μπορεί να πάνε εντελώς στραβά.

Αφού σκιαγραφήσουμε τις προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε, στο δεύτερο μέρος του βιβλίου θα εξετάσουμε το ευρύ φάσμα πιθανών αντιδράσεων. Θα μπορούσαν, άραγε, οι μηχανικοί του Facebook να δημιουργήσουν μια παγκόσμια κοινότητα που θα προστατεύει την ανθρώπινη ελευθερία και την ισότητα; Μήπως η απάντηση είναι να αντιστραφεί η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης και να ισχυροποιηθεί ξανά το έθνος-κράτος; Μήπως πρέπει να πάμε ακόμα πιο πίσω και να αντλήσουμε ελπίδα από τις πηγές των αρχαίων θρησκευτικών παραδόσεων;

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου βλέπουμε πως, μολονότι οι τεχνολογικές προκλήσεις είναι πρωτοφανείς και οι πολιτικές διαφωνίες έντονες, η ανθρωπότητα μπορεί να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων αν κρατήσουμε τους φόβους μας υπό έλεγχο και αντιμετωπίσουμε με λίγο περισσότερη ταπεινότητα τις απόψεις μας. Στην ενότητα αυτή εξετάζουμε τι μπορούμε να κάνουμε για την απειλή της τρομοκρατίας, για τον κίνδυνο ενός παγκόσμιου πολέμου και για τις προκαταλήψεις και τα μίση που πυροδοτούν αυτές τις συγκρούσεις.

Το τέταρτο μέρος καταπιάνεται με την έννοια της μετα-αλήθειας και διερωτάται σε ποιο βαθμό μπορούμε ακόμα να κατανοούμε τις παγκόσμιες εξελίξεις και να διακρίνουμε το δίκιο απ΄ το άδικο. Είναι ικανός ο χόμο σάπιενς να κατανοεί τον κόσμο που έχει δημιουργήσει; Εξακολουθεί να υπάρχει ένα σαφές όριο που διαχωρίζει την πραγματικότητα από τη φαντασία;

Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος ενώνω όλα τα νήματα και παρατηρώ από γενικότερη σκοπιά τη ζωή σε μια εποχή απορίας, στην οποία οι παλιές ιστορίες έχουν καταρρεύσει και δεν έχουν ακόμα αντικατασταθεί από μια νέα. Ποιοι είμαστε; Τι πρέπει να κάνουμε στη ζωή μας; Τι ικανότητες χρειαζόμαστε; Με δεδομένα όσα ξέρουμε και όσα δεν ξέρουμε σχετικά με την επιστήμη, τον Θεό, την πολιτική και τη θρησκεία, τι μπορούμε να πούμε σήμερα για το νόημα της ζωής;

Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται υπερβολικά φιλόδοξα, αλλά ο χόμο σάπιενς δεν μπορεί να περιμένει. Η φιλοσοφία, η θρησκεία και η επιστήμη δεν έχουν πολύ χρόνο στη διάθεσή τους. Οι άνθρωποι συζητάνε για το νόημα της ζωής εδώ και χιλιάδες χρόνια. Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση για πάντα. Η επαπειλούμενη οικολογική κρίση, η αυξανόμενη απειλή των όπλων μαζικής καταστροφής και η εμφάνιση νέων συγκλονιστικών τεχνολογιών δεν το επιτρέπουν. Και το σημαντικότερο ίσως, η τεχνητή νοημοσύνη και η βιοτεχνολογία να δίνουν στην ανθρωπότητα τη δύναμη να πλάσει και να σχεδιάσει εκ νέου τη ζωή. Πολύ σύντομα, κάποιος θα πρέπει να αποφασίσει πώς θα χρησιμοποιηθεί αυτή η δυνατότητα — με βάση κάποια ρητή ή υπόρρητη ιστορία για το νόημα της ζωής. Οι φιλόσοφοι είναι πολύ υπομονετικοί άνθρωποι, όχι όμως και οι μηχανικοί, ενώ οι επενδυτές είναι οι λιγότερο υπομονετικοί απ΄ όλους.

Αν δεν ξέρετε τι να κάνετε με τη δύναμη να σχεδιάζετε ζωή, οι δυνάμεις της αγοράς δεν θα περιμένουν χίλια χρόνια για να βρείτε την απάντηση. Το αόρατο χέρι της αγοράς θα σας επιβάλει τη δική του τυφλή απάντηση. Αν δεν θέλετε να αφήσετε το μέλλον της ζωής στο έλεος τριμηνιαίων αναφορών εσόδων, πρέπει να αποκτήσετε μια πιο ξεκάθαρη ιδέα σχετικά με το νόημα της ζωής. Στο τελευταίο κεφάλαιο κάνω ορισμένες προσωπικές παρατηρήσεις, ως σάπιενς προς σάπιενς, προτού πέσει η αυλαία για το είδος μας και αρχίσει ένα εντελώς διαφορετικό έργο.



ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

IMAGE DESCRIPTION
Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Η ανθρωπότητα χάνει την πίστη της
στη φιλελεύθερη αφήγηση που κυριάρχησε
στην παγκόσμια πολιτική τις τελευταίες δεκαετίες,
ακριβώς τη στιγμή που η συγχώνευση
της βιοτεχνολογίας με την τεχνολογία της πληροφορίας
μας φέρνει αντιμέτωπους με τις μεγαλύτερες προκλήσεις
που έχει συναντήσει ποτέ το ανθρώπινο είδος.


Διάψευση
Το τέλος της ιστορίας αναβάλλεται

Εργασία
Όταν μεγαλώσεις, μπορεί και να μην έχεις δουλειά

Ελευθερία
Τα Μεγάλα Δεδομένα σε παρακολουθούν

Ισότητα
Όποιος κατέχει τα δεδομένα κατέχει το μέλλον


Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

Η συγχώνευση της τεχνολογίας
της πληροφορίας και της βιοτεχνολογίας
απειλεί τις κεντρικές νεωτερικές αξίες
της ελευθερίας και της ισότητας.
Κάθε λύση στην πρόκληση της τεχνολογίας
πρέπει να περιλαμβάνει την παγκόσμια συνεργασία.
Αλλά ο εθνικισμός, η θρησκεία και η κουλτούρα
διαιρούν την ανθρωπότητα σε εχθρικά στρατόπεδα
και κάνουν πολύ δύσκολη τη συνεργασία
σε παγκόσμιο επίπεδο.


Κοινότητα
Οι άνθρωποι έχουν σώμα

Πολιτισμός
Υπάρχει μόνο ένας πολιτισμός στον κόσμο

Εθνικισμός
Τα παγκόσμια προβλήματα χρειάζονται παγκόσμιες απαντήσεις

Θρησκεία
Τώρα ο Θεός υπηρετεί το έθνος

Μετανάστευση
Κάποιες κουλτούρες μπορεί να είναι καλύτερες από άλλες


ΑΠΟΓΝΩΣΗ ΚΙ ΕΛΠΙΔΑ

Παρότι τα προβλήματα είναι πρωτοφανή και οι διαφωνίες έντονες,
η ανθρωπότητα μπορεί να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων,
αν κρατήσουμε τους φόβους μας υπό έλεγχο
και προβάλουμε λίγο σεμνότερα τις απόψεις μας.


Τρομοκρατία
Μην πανικοβάλλεστε

Πόλεμος
Ποτέ μην υποτιμάτε την ανθρώπινη βλακεία

Ταπεινοφροσύνη
Δεν είσαι το κέντρο του κόσμου

Θεός
Ου λήψει το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω

Κοσμικότητα
Αναγνώρισε τη σκιά σου


ΑΛΗΘΕΙΑ

Αν αισθάνεστε ότι τα παγκόσμια δεινά σάς υπερβαίνουν
και σας προκαλούν σύγχυση, έχετε δίκιο.
Οι παγκόσμιες διαδικασίες έχουν γίνει υπερβολικά περίπλοκες
για να μπορεί να τις κατανοήσει ένα μεμονωμένο άτομο.
Πώς μπορούμε λοιπόν να γνωρίζουμε την αλήθεια για τον κόσμο
και να μην πέφτουμε θύματα προπαγάνδας και παραπληροφόρησης;


Άγνοια
Ξέρεις λιγότερα απ΄ όσα νομίζεις

Δικαιοσύνη
Το περί δικαίου αίσθημά μας μπορεί να είναι ξεπερασμένο

Μετα-αλήθεια
Κάποια fake news κρατάνε για πάντα

Επιστημονική φαντασία
Το μέλλον δεν είναι αυτό που βλέπεις στις ταινίες


ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ

Πώς ζεις σε μια εποχή σύγχυσης,
όταν οι παλιές αφηγήσεις έχουν καταρρεύσει
και δεν έχει εμφανισθεί κάποια νέα στη θέση τους;


Εκπαίδευση
Η αλλαγή είναι η μόνη σταθερά

Νόημα
Η ζωή δεν είναι μια ιστορία

Διαλογισμός
Απλώς παρατήρησε


ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


14 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 48036

    16 Οκτ 2019

    Πολύ μπλαμπλα βρε παιδί μου. Και κείνο με την φτηνή προπαγάνδα εναντίον της Ρωσίας τα ξεπερνάει όλα. Για σοβαρευτείτε λίγο, λέω εγώ

  • Ελεύθερη Έρευνα

    15 Απρ 2019

    Αφαιρέθηκαν υβριστικά σχόλια.

  • Ανώνυμος 47282

    13 Απρ 2019

    σε πηρα και για σοβαρο και ανοιξα κουβεντα.....

  • Ανώνυμος 47281

    13 Απρ 2019

    @47277
    Το επιχειρημα απολυτα ανοητο.
    Το μαρτυρα το ισον που εβαλες (=)
    Για να σου το κανω πιο ευπεπτο ΚΑΝΕΝΑΣ/ΜΙΑ σοβαρη προσωπικοτητα δεν καταδεχθηκε να κρυψει το πραγματικο του/της ονομα πισω απο ενα ψευδωνυμο.
    Οσο για το (παρα)λογικο καιαδα , Οδ. Ελυτης--αρα Μαρια Πετρακη... Χμμμ επετρεψε μου να αποφυγω τους χαρακτηρισμους.
    Αυτια

  • Ανώνυμος 47280

    12 Απρ 2019

    Αυτό που ξέχασα να προσθέσω στο σχόλιο 47279, είναι πως προσωπικά έναν θεωρώ σαν πραγματικό και μεγάλο κίνδυνο. Τα πυρηνικά όπλα.

  • Ανώνυμος 47279

    12 Απρ 2019

    Απόλυτη αλήθεια δεν υπάρχει. Επειδή αυτή (η αλήθεια) δεν υπάρχει στο ίδιο το γεγονός ή σε ένα πράγμα, αλλά στον άνθρωπο που ερμηνεύει το γεγονός. Συνεπώς, ο καθένας οφείλει να έχει την δική του αλήθεια. Με την προϋπόθεση, αυτή η αλήθεια να έχει σχέση με την πραγματικότητα. Μ' αυτή την έννοια, ο άνθρωπος είναι από την φύση του ένα πλάσμα που έχει ανάγκη από το φαντασιακό. Είναι αυτός που ερμηνεύει και δίνει νόημα στα γεγονότα και την ιστορία. Αν δεν μπορούσε να πράττει έτσι, θα ήταν ο απόλυτος σκλάβος της μοίρας του. Είναι αλήθεια πως δεν μπορούμε να αποφύγουμε το πεπρωμένο, μπορούμε όμως να το επηρεάσουμε και να του δώσουμε ένα νόημα που είναι προς το συμφέρον μας.
    Σχεδόν σε κάθε εποχή οι άνθρωποι πιστεύουν πως στο άμεσο μέλλον η ανθρωπότητα οδηγείται είτε σε μεγάλη καταστροφή είτε σε αφανισμό. Αυτό κυρίως καλλιεργήθηκε από τις εσχατολογικές μονοθεϊστικές θρησκείες που επινόησαν τον "καλό Θεό" και τον "κακό διάβολο.
    Από τον πρώτο καιρό που ο Χριστιανισμός εδραιώθηκε σαν η ισχύουσα θρησκεία, οι προβλέψεις και οι προφητείες για την αναπόφευκτη καταστροφή του κόσμο ήσαν του συρμού. Φυσικά τίποτα από αυτά δεν συνέβη και σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια από τότε, το ανθρώπινο είδος αισίως κυριαρχεί στον πλανήτη.
    Θα μπορούσε κάποιος να πει πως μετά από τόσους αιώνες εσχατολογίας, ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να σκέπτεται εσχατολογικά κάθε φορά που του είναι δύσκολο να ερμηνεύσει τις κινητήριες δυνάμεις που υπερισχύουν στην κοινωνία.
    Βέβαια, επειδή οι θρησκευτικές πεποιθήσεις έχουν υποχωρήσει κάπως, η εσχατολογική επιθυμία του ανθρώπου έχει πάρει μια πιο γήινη μορφή. Εχει στραφεί προς τους κινδύνους που εγκυμονούν από τις υποτιθέμενες ή πραγματικές αλλαγές του κλίματος ή από την ξέφρενη πορεία της τεχνολογικής ανάπτυξης.
    Σ΄αυτό πλαίσιο κινείται νομίζω και ο συγκεκριμένος συγγραφέας, ο οποίος κατάγεται από την Μέση Ανατολή, τον κατ' εξοχήν τόπο της γέννησης της καταστροφολογίας και του κινδύνου του επικείμενου τέλους της ανθρωπότητας.
    Προσωπικά δεν πιστεύω πως η τεχνολογική ανάπτυξη της πληροφορικής και της βιοτεχνολογίας απειλούν τον άνθρωπο. Μάλλον βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή, και είμαστε σε περίοδο του εντυπωσιασμού. Κάποια στιγμή, η ίδια η ανθρωπότητα θα βρει τρόπους να ανακαλύψει μια υποφερτή ισορροπία. 'Αλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάμε και την αντίσταση που θα προβάλλει η φύση.
    Οι κίνδυνοι και τα επιχειρήματα που επικαλείται ο συγγραφέας, είναι κίνδυνοι ΄('άλλοι πραγματικοί και άλλοι φανταστικοί, όπως fake news, μετά- αλήθεια κλπ) που απασχολούσαν ανέκαθεν την ανθρωπότητα. Οχι βέβαια σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά σε τοπικό. Νομίζω πως ουσιαστικά δεν μας προτείνει κάτι καινούργιο. Αλλά μάλλον, πρόκειται για ξαναζεσταμένο φαγητό.
    Από αυτά που διάβασα, θυμήθηκα το: "Ωδινεν όρος και έτεκεν μυ". Κομίζει γλαύκα εις Αθήνας..
    Την ζωή πρέπει περισσότερο να την ζεις και λιγότερο να την ερμηνεύεις (δικό μου..)
    ΥΓ
    Η καλοσύνη είναι κάτι που δεν προήλθε από τις θρησκείες, που πάντα υπήρξαν ζημιογόνες.
    Η καλοσύνη είναι "ένστικτο" αυτοσυντήρησης. Με την καλοσύνη συνδράμεις να υπάρξουν οι απαραίτητες ισορροπίες στην κοινωνία, απέναντι στις φυγόκεντρες δυνάμεις που υπάρχουν σ' αυτήν αναπόφευκτα.

  • Ανώνυμος 47277

    12 Απρ 2019

    Μπορεί να υπάρχει ως έχει ή να γράφει με λογοτεχνικό ψευδώνυμο. Πχ Οδυσσέας Ελύτης=Οδυσσέας Αλεπουδέλλης. Στα fake πιάνονται αυτά;

  • Ανώνυμος 47276

    12 Απρ 2019

    Η Πετρακη Μαρια δεν υπαρχει.. Ειναι δημιουργημα των fake news.

  • Ανώνυμος 47275

    12 Απρ 2019

    Τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται, κυρίως σχετικά με το φαντασιακό, έχουν να κάνουν με την κοινωνική συνοχή.
    Είναι δηλαδή προβλήματα που η ίδια η κοινωνία ούτως ή άλλως δημιουργεί, διότι η έννοια κοινωνία είναι κάτι εγγενώς ατελές και προβληματικό.
    Ασχέτως τα αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα που προσφέρει η κοινωνική τάξη.
    Υπάρχει ανάγκη να συντηρείται η κοινωνική συνοχή σε βάθος χρόνου και ταυτόχρονα το ίδιο το σώμα της κοινωνίας γεννά συνεχώς προβλήματα.
    Τα προβλήματα υπάρχουν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν και πρέπει να τα λύνουμε.
    Όχι για να δημιουργήσουμε την τέλεια κοινωνία, αλλά για να μην συσσωρεύονται.
    Διότι όπως ανέφερα, το σώμα της κοινωνίας ούτως ή άλλως δημιουργεί συνεχώς προβλήματα.

    Marillion - He knows you know:
    https://www.youtube.com/watch?v=t0WIY1z13jg
    Problems, problems, problems, problems..
    (Πάρτε βρε κ...)

    Αυτό που με παραξενεύει είναι ότι ο Χαράρι γράφει, γράφει, αλλά την ανθρώπινη κοινωνία δεν την αγγίζει, που είναι και ο πυρήνας του προβλήματος.
    Φτάνει σε συμπεράσματα του τύπου ο άνθρωπος θα γίνει θεός ή θα αυτοκαταστραφεί.
    Και πρέπει να διαβάσει κανείς τρεις τόμους για να το εμπεδώσει.
    Αναφέρει τη ρωσική διπλωματία και άλλες, πράγματα τα οποία τα θεωρώ ασυνάρτητα.
    Όσοι ξέρουν από στρατιωτική ιστορία, γνωρίζουν ότι αυτά είναι συνηθισμένες τακτικές.
    Π.χ. ο Χίτλερ πριν επιτεθεί στην Πολωνία έκανε προβοκάτσια.
    https://el.wikipedia.org/wiki/Γερμανική_εισβολή_στην_Πολωνία#Η_εισβολή
    Αυτά είναι γνωστές τακτικές. Αλλά εμείς οι μοντέρνοι ιστορικοί τα ονομάζουμε μετα-αλήθειες και fake news για να πουλήσουμε τις αράδες μας.
    Ο άνθρωπος δεν παίζεται.

    Σε κάποιο σημείο θέτει κάποια ερωτήματα:
    "Τι σημαίνει η άνοδος του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία; Τι μπορούμε να κάνουμε για την επιδημία των fake news; Γιατί περνάει κρίση η φιλελεύθερη δημοκρατία; Έχει επιστρέψει ο Θεός; Πλησιάζει ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος; Ποιος πολιτισμός κυριαρχεί στον κόσμο — η Δύση, η Κίνα, το Ισλάμ; Πρέπει η Ευρώπη να ανοίξει τις πόρτες στους μετανάστες; Μπορεί ο εθνικισμός να λύσει το πρόβλημα της ανισότητας και της κλιματικής αλλαγής; Τι πρέπει να γίνει με την τρομοκρατία;"
    Ποια είναι η απάντηση του Χαράρι σε αυτά τα συγκεκριμένα ερωτήματα; Μαντεύω ότι δεν απαντάει ξεκάθαρα στα βιβλία του.

    ΥΓ: Ας υποθέσουμε ότι στο μέλλον οι κινέζοι πολεμάνε τους αμερικανούς για τον έλεγχο των φυσικών πόρων του πλανήτη.
    Το πραγματικό κίνητρο και των δύο παρατάξεων είναι ακριβώς το ίδιο. Ποιος από τους δύο έχει το δίκιο με το μέρος του;
    Απάντηση: όταν δύο θέλουν το ίδιο πράγμα προκειμένου να συνεχίσουν να ακολουθούν την ίδια νοοτροπία και life-style, τότε η σύγκρουση είναι αναμενόμενη.
    Δεν μπορείς να πεις ποιος είναι ο καλός και ποιος ο κακός, απλά κατανοείς ότι υπό αυτές τις συνθήκες συμβαίνει αυτό και το δέχεσαι.
    Απλά και ρεαλιστικά, χωρίς φανφάρες και ιδεολογικές κορώνες. Εδώ ότι και να σου πουν οι ιστορικοί της μίας ή της άλλης παράταξης είναι δευτερεύων.

  • Ανώνυμος 47274

    12 Απρ 2019

    Το επάγγελμα του ιστορικού είναι από τα πιο βρώμικα, ίσως το πιο βρώμικο όλων.
    Διότι έχει τη δυνατότητα να κατευθύνει συναισθηματικά και ψυχολογικά.
    Διαμορφώνοντας μαζικά και μάλιστα διαχρονικά συνειδήσεις.
    Σερβίροντας γεγονότα και αιτίες όπως γουστάρει ο καθένας.
    Παραθέτοντας όσα τον βολεύουν, αποκρύπτοντας ή υποβιβάζοντας όσα τον ξυνίζουν.
    Ποια ήταν τα κίνητρα ενός ηγέτη για παράδειγμα του παρελθόντος;
    Γιατί ο Α ενήργησε έτσι όπως ενήργησε και όχι αλλιώς;
    Όποιοι ψάχνουν για απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα, ας κοιτάξουν πρώτα μέσα τους.
    Διότι ο κάθε μελετητής είναι ταυτόχρονα και άνθρωπος, όπως και αυτοί που μελετάει.
    Δεν θέλει δηλαδή πολύ κόπο και ανακάτεμα, αλλά κοινή λογική.

    "Όπως λέμε εδώ και πάνω από 20 χρόνια σε αυτή τη στήλη: Η καλύτερη πληροφορία είναι η σωστή σκέψη..."
    https://www.capital.gr/o-kostas-stoupas-grafei/3354011/h-blakeia-einai-thanatifora

    Επίσης:
    "We become what we behold. We shape our tools and then our tools shape us"
    - John Culkin

    Στο μεταξύ:
    https://www.capital.gr/diethni/3354105/o-elon-musk-esteile-ton-pio-isxuro-puraulo-ston-kosmo-stin-proti-tou-emporiki-ptisi

    Επίσης είναι ένα αντιεπιστημονικό επάγγελμα. Ο κάθε ιστορικός για παράδειγμα που μελετάει μια ιστορική περίοδο από τον καναπέ και την θαλπωρή του γραφείου είναι δύσκολο να μπει στο σκεπτικό των ανθρώπων της εποχής απόλυτα και ως εκ τούτου να κρατήσει τις ισορροπίες. Τα κίνητρα για να ασχοληθεί κάποιος με την ιστορική μελέτη παίζουν επίσης ρόλο. Επιπρόσθετα είναι αδύνατον να μην είναι απόλυτα προκατειλημμένος απέναντι σε πρόσωπα, αποφάσεις, ιδεολογίες κ.λπ. Π.χ. ο ιστορικός που μελετάει τα ιστορικά γεγονότα από το ερμηνευτικό πρίσμα του ιστορικού υλισμού, ρίχνει όλο το βάρος στην πάλη των τάξεων. Ε δεν θέλει και πολύ σκέψη για να καταλάβει κανείς ότι δεν μπορείς να πας μακριά έτσι, εκτός και αν επικεντρώσεις τη μελέτη σου σε αυστηρά περιορισμένα πλαίσια, απομονώνοντας ένα ιστορικό συμβάν από την υπόλοιπη πραγματικότητα.

    @47271
    Απευθύνεται σε αυτούς που δεν ξέρουν και νομίζουν ότι θα διαβάσουν κάτι που θα τους προκαλέσει δέος (αιχμαλώτισμα φαντασίας).
    Το θέμα όμως δεν είναι να αισθανθείς δέος όταν διαβάζεις κάτι, αλλά τί καταλαβαίνεις και τί σου μένει στο τέλος.

    @47270
    Το σύμπαν είναι συμπληρωματικό. Όταν οι άνθρωποι ονομάζουν κάτι όμορφο, κάτι άλλο γίνεται άσχημο. Όταν οι άνθρωποι ονομάζουν κάτι καλό, κάτι άλλο γίνεται κακό. Όσο ισχυρότερος γίνεσαι τόσο ο κόσμος γύρω σου γίνεται πιο επικίνδυνος. Όταν γεμίσεις ένα δωμάτιο με χρυσό και νεφρίτη δύσκολα θα το προστατεύσεις από τους κλέφτες. Το σύμπαν είναι για πάντα εκτός ελέγχου, διότι δεν υπάρχει καμία ανώτατη διάνοια ή συνείδηση να το ελέγχει.

  • Ανώνυμος 47271

    12 Απρ 2019

    Μια μακροσυρτη αυτοεκπληρουμενη ομφαλοκεντρικη μπουρδολογικη αφηγηση του αυτονοητου.
    Αναρωτιεμαι σε τι target group απευθύνεται.
    Μαλλον σε αυτο του Uri Geller και των κουταλιων που στραβωνε και τους πιστους που επερναν τηλ. να διαβεβαιωσουν οτι τα χαλασμενα τους ρολογια αρχισαν να δουλευουν μετα τις μαγικες του παρεμβασεις. Γνωστα πραγματα χιλιοειπωμενα. Το νερο που εγινε κρασι, ο πολλαπλασιασμος των ψαριων, πιο παλια η Πυθια με τις μουρλαμαρες της και την αγρια κονομα. Τα θαυματα της Τηνου κλπ κλπ.
    Καθε ανελευθερος εξουσιαζομενος παντοτε θα αναζητα τον εξουσιαστη του (δογμα). Και εαν δεν το μπορεσει θα .... τον εφευρει απλα για να υπαρχει ο ιδιος.

  • Ανώνυμος 47270

    12 Απρ 2019

    Όποιος θέλει ας πιστεύει σε μια θρησκεία, όποιος θέλει ας μην πιστεύει. Αυτό είναι προσωπικό θέμα του καθενός και αποδεκτό από τον οποιονδήποτε έχει στοιχειώδη νοημοσύνη.

    Το άσχημο είναι να εκτοξεύονται κατηγορίες εκατέρωθεν. Δεν δέχομαι ο θρησκευόμενος να προσπαθεί να χαρακτηρίσει ανόητο τον άθεο, όπως και το αντίθετο.
    Και ακόμα χειρότερα, δεν μπορώ να δεχτώ να διώκει μια ομάδα την άλλη (βασανιστήρια-εκτελέσεις), με βάση τις θρησκευτικές πεποιθήσεις.

    Κατά την άποψή μου, οι αρχαίοι σοφιστές έδωσαν την πιο διπλωματική απάντηση, για τους Θεούς, που θα μπορούσε ποτέ να δοθεί:
    "Για τους Θεούς δεν γνωρίζουμε, ούτε αν υπάρχουν, ούτε αν δεν υπάρχουν".

    Γενικά συμφωνώ με την αρθρογράφο, με την προϋπόθεση ότι όποιος θέλει να είναι είτε θρησκευόμενος είτε άθεος, θα πρέπει να το κάνει με αξιοπρέπεια, χωρίς να προκαλεί τους άλλους, που έχουν διαφορετικές πεποιθήσεις.

  • Ανώνυμος 47269

    12 Απρ 2019

    Άξιζε τον κόπο να το διαβάσω. Πολύ καλό άρθρο.

  • Ανώνυμος 47268

    11 Απρ 2019

    Ο γνωστός πλέον ασυναρτησιολόγος από την έρημο της Ιουδαίας.
    Παίρνει κάτι που είναι ήδη γνωστό και το ονομάζει μετα-αλήθεια.
    Κατόπιν λέει ότι ζούμε στην εποχή της μετα-αλήθειας.
    Μετά λέει ότι ξέρεις κάτι, πάντα υπήρχε μετα-αλήθεια στις κοινωνίες.
    Ε ναι, αφού αυτά που λέει είναι ήδη γνωστά, απλά τα πλασάρει με τον δικό τρόπο, νομίζοντας ότι γράφει ιστορία.
    Και κάποιοι πάω στοίχημα ότι τους τρέχουν τα σάλια.
    Εμένα για μπούρδας μου φαίνεται.