Η ΠΤΩΣΗ
ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ

Και το τέλος
του πολιτισμού

Bryan Ward-Perkins,
έκδ. «Θύραθεν», Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης


Μιά σοβαρή διαμάχη διχάζει την κοινότητα των ιστορικών επιστημόνων εδώ και μερικές δεκαετίες. Παρʼ όλο, που στρέφεται γύρω από γεγονότα, που συνέβησαν στο μακρινό παρελθόν, είναι φανερό, ότι η διαμάχη αφορά το σήμερα, τις προκλήσεις, που αντιμετωπίζει ο δυτικός κόσμος, τις σημερινές αξίες του και, κυρίως, τη διαμόρφωση τής ευρωπαϊκής ταυτότητας.

Γιά την ώρα, φαίνεται να επικρατούν οι λεγόμενοι «Αναθεωρητές»: εμφορούμενοι από «πολυ- πολιτισμικές» αντιλήψεις, και στο πνεύμα ενός μεταμοντέρνου σχετικισμού, υποστηρίζουν, ότι η κατάλυση τής αυτοκρατορίας δέν σήμανε την καταστροφή τού πολιτισμού, αλλά την μετεξέλιξη και την περίπου ανώδυνη μεταβασή του σε ένα νέο στάδιο με την καθιέρωση νέων αξιών, που δέν έχουν πολλά να ζηλέψουν από τις ελληνορωμαικές, και με νέους τρόπους ζωής εξίσου αξιοσέβαστους. H άποψη περί ανώτερων και κατώτερων πολιτισμών απηχεί γι' αυτούς αποικιοκρατικά και ιμπεριαλιστικά ιδεολογήματα ευρωπαϊκής προέλευσης.

Για τους ιστορικούς τής «παραδοσιακής» σχολής, που επιμένουν, ότι μετά την πτώση τής Ρώμης ο πολιτισμένος κόσμος βυθίστηκε στο μεσαιωνικό σκοτάδι, τέτοιες απόψεις δέν είναι απλώς εσφαλμένες, αλλά και ανερμάτιστες και επικίνδυνες.

Ο καθηγητής Μπράιαν Ουώρντ-Πέρκινς, με νηφαλιότητα και επιστημοσύνη συνδυάζει τον κριτικό λόγο με την αυστηρή προσήλωση στις πηγές -και κυρίως στις πρόσφατες σημαντικές ανακαλύψεις τής αρχαιολογικής σκαπάνης-, εξετάζει τους λόγους τής διάλυσης και τής ήττας στη Δύση και, παράλληλα, τής επιβίωσης τής αυτοκρατορίας στην Ανατολή. Eξετάζει το πώς και γιατί διαδοχικές γενιές αντιλαμβάνονται την περίοδο αυτή διαφορετικά και εξηγεί γιατί αυτή η ιστορία είναι σήμερα τόσο σημαντική.

210 εμηνείες
γιά την πτώση τής Ρώμης

«Αναρχία, αντιγερμανισμός, απάθεια... χρεωκοπία, εκβαρβάρωση, λουτρά...» - ένας γερμανός λόγιος πρόσφατα συνέταξε έναν αξιοπρόσεκτο και εντυπωσιακό κατάλογο με τις 210 ερμηνείες γιά την πτώση τής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, που προτάθηκαν ανά τους αιώνες.

Στα γερμανικά ηχούν ακόμη καλύτερες, και σίγουρα πιό επιβλητικές:
«Hunnensturm, Hybris, Hyperthermia, Moralischer, Idealismus, Imperialismus, Impotenz». (Γιά όσους δέν κατάλαβαν, η Hyperthermia προκαλείται από τις πολλές επισκέψεις στα θερμά λουτρά, και θα μπορούσε να προκαλέσει Impotenz).

Υπάρχει λοιπόν, σοβαρός λόγος να μην εισέλθουμε στην αιώνια διαμάχη περί τού γιατί έπεσε η Ρώμη, ειδικά αν θέλουμε να καλύψουμε το θέμα σε ένα άρθρο. Όμως, θα ήταν δειλία -και εξάλλου ατελέσφορο-, το να γράψει κάποιος ένα βιβλίο, όπου υποστηρίζει, ότι η Ρώμη όντως έπεσε, αποφεύγοντας να μιλήσει για το πώς και γιατί έγινε αυτό. Όσοι πιστεύουν, ότι η αυτοκρατορία έπεσε λόγω ξένης εισβολής, οφείλουν να είναι σε θέση να δείξουν, ότι αυτή η καταστροφή ήταν δυνατό να συμβεί.



Παρήκμασε η Ρώμη πριν πέσει;

Έσπρωξαν απλώς τις πόρτες ενός ετοιμόρροπου κτιρίου οι εισβολείς ή τις έσπασαν, για να ξεχυθούν μέσα σʼ ένα γέρικο, αλλά στέρεο οικοδόμημα; Η άνοδος και η πτώση των μεγάλων δυνάμεων πάντοτε προκαλούσε ενδιαφέρον, και το θέμα έχει πυροδοτήσει ατέρμονες συζητήσεις και διαφωνίες. Είναι γνωστό, ότι ο Εδουάρδος Γίββων, εμφορούμενος από το πνεύμα τού Διαφωτισμού, απέδωσε την πτώση τής Ρώμης, σε μεγαλο βαθμό, στον θρίαμβο τού χριστιανισμού τον τέταρτο αιώνα, και στην εξάπλωση τού μοναχισμού:

«Μέγα μέρος τού δημοσίου και ιδιωτικού πλούτου ήταν αφιερωμένο στις πλασματικές ανάγκες τής ευσέβειας και τής φιλανθρωπίας, ενώ το χρήμα τής μισθοδοσίας των στρατιωτών διασπαθιζόταν στις άχρηστες μάζες [των μοναχών] αμφοτέρων των φύλων, που μόνη τους ενασχόληση ήταν η επίκληση τής αγαμίας και τής εγκράτειας». Αν και, όπως είδαμε προηγουμένως, άλλοι 209 λόγοι παρακμής έχουν προταθεί κατά καιρούς, υποψιάζομαι, πως κανένας δέν έχει διατυπωθεί με τόση κομψότητα και πνεύμα.

Ερμηνείες γιά το θάνατο τής Ρώμης ήλθαν και παρήλθαν, συχνά με προφανή αιτία την ανάγκη να ανταποκριθούν στις αλλαγές των ευρύτερων πνευματικών τάσεων τής κοινωνίας. Κάποιες φορές μάλιστα, μια παλαιότερη θεωρία αναβιώνει μετά από απουσία αιώνων. Για παράδειγμα, οι ιδέες τού Γίββωνα για τις καταστρεπτικές συνέπειες τού χριστιανισμού προκάλεσαν σάλο στην εποχή τους, και κατόπιν περιέπεσαν σε αδράνεια. Τον δέκατο ένατο και στα πρώτα χρόνια τού εικοστού αιώνα, η πτώση τής Ρώμης έτεινε να ερμηνεύεται με όρους των μεγάλων θεωριών περί φυλετικού εκφυλισμού ή πάλης των τάξεων, που την εποχή εκείνη ήταν τού συρμού.

Όμως, το 1964, η θεωρία τής ολέθριας επίδρασης τής Εκκλησίας δέχθηκε νέα πνοή ζωής από τον τότε πρύτανη των Ύστερων Ρωμαϊκών σπουδών, Α.Η.Μ. Jones. Κάτω από τον πετυχημένο τίτλο «Ἀχρηστα Στόματα» (Idle Mouths), το κείμενο τού Jones καυτηρίαζε τους οικονομικά αντιπαραγωγικούς πολίτες τής ύστερης αυτοκρατορίας - αριστοκράτες, δημόσιους υπαλλήλους και και ιερωμένους:

«Η χριστιανική Εκκλησία επιβάρυνε με μιά νέα τάξη άχρηστων στομάτων τους πόρους τής αυτοκρατορίας... ένας μεγάλος αριθμός ζούσε από την ελεημοσύνη των χωρικών και με το πέρασμα τού χρόνου, ολοένα και περισσότερα μοναστήρια αποκτούσαν δωρεάν γαίες, που επέτρεπαν στους τροφίμούς τους να αφιερώνονται αποκλειστικά στα πνευματικά τους καθήκοντα». Αυτές είναι οι «πλασματικές ανάγκες τής φιλανθρωπίας και τής ευσέβειας» τού Γίββωνα διατυπωμένες σε μετρημένο ύφος τού εικοστού αιώνα.






Ο Αττίλας
επικεφαλής των βαρβαρικών ορδών ποδοπατεί τις Τέχνες
και την Ιταλία.

Λεπτομέρεια από πίνακα τού Ντελακρουά (1847), που κοσμεί την βιβλιοθήκη τής Assemblée Nationale, στο Παρίσι.


Στους κύκλους των ιστορικών ο αντίκτυπος τής καινοφανούς Ύστερης Αρχαιότητας υπήρξε αξιοπρόσεκτος - ιδιαίτερα ως προς το νέο στυλ συσκευασίας τού τέλους τού ρωμαϊκού κόσμου. Εδώ υπήρξε ριζική μεταβολή στο λεξιλόγιο, που χρησιμοποιείται, γιά να περιγράψει τους μεταρωμαϊκούς χρόνους. Λέξεις, όπως «παρακμή» και «κρίση», συνηθισμένες στην δεκαετία τού 1970, έχουν σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί από το λεξιλόγιο των ιστορικών, για να αντικατασταθούν από ουδέτερους όρους, όπως «μετάβαση», «αλλαγή» και «μετασχηματισμός».

Για παράδειγμα, ένα επιβλητικό, χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση ερευνητικό πρόγραμμα γιά την περίοδο 300-800 επέλεξε τον τίτλο:
«Ο μετασχηματισμός τού ρωμαϊκού κόσμου». Δέν γίνεται εδώ καμμία νύξη περί «παρακμής», «πτώσης» ή «κρίσης» ούτε καν γιά κάποιο -οποιοδήποτε- «τέλος» τού ρωμαικού κόσμου. Ο όρος «μετασχηματισμός» υπονοεί, ότι η Ρώμη επέζησε, αν και βαθμιαία μεταμορφώθηκε σε ένα διαφορετικό -αλλά όχι κατʼ ανάγκη κατώτερο- σχηματισμό. Δίνεται η εικόνα ενός ζωντανού οργανισμού, που εξελίσσεται, για να μπορέσει νʼ αντιμετωπίσει νέες συνθήκες.


Η εικόνα απέχει πολύ από την παραδοσιακή άποψη, σύμφωνα με την οποία η καταστροφή έπληξε τον μεγαλοπρεπή ρωμαικό δεινόσαυρο, αλλά άφησε ζωντανά μερικά μικροσκοπικά θηλαστικά τής σκοτεινής εποχής, που θα εξελίσσονταν σιγά-σιγά μέσα στους επερχόμενους αιώνες σε εκλεπτυσμένα πλάσματα τής Αναγέννησης.


ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


1 ΣΧΟΛΙΑ

  • Bielidopoulos

    16 Μαρ 2015

    ~
    Υπήρξε μια αποστροφή προς το παρελθόν που εκδηλώθηκε ως καταστροφή ναών, αγαλμάτων και συγγραμάτων, αλλά από την άλλη μεριά οι κοινωνίες της εποχής συνέχισαν να υπάρχουν, να μιλούν τη γλώσσα της ρωμαικής αυτοκρατορίας, να χρησιμοποιούν τον ρωμαικό τρόπο αντίληψης περί διακυβέρνησης, στρατού, δικαίου, κοινωνικής οργάνωσης (δουλοπαροικία), κουλτούρας μέχρι ενός βαθμού. Το Βυζάντιο ήταν η ανατολική Ρωμανία, τα γερμανικά κρατίδια η Αγία Ρωμαική Αυτοκρατορία.
    Υποπτεύομαι ότι ο χριστιανισμός απλά κλήθηκε να βγάλει το φίδι από την τρύπα και δεν ήταν η πρωτογενής αιτία που οδήγησε στην "πτώση" της ρωμαικής αυτοκρατορίας, όπως υποστηρίζει ο Γίββων, αλλά το πολιτικο-στρατιωτικο-θρησκευτικό μόρφωμα που διέσωσε τη θύμησή της και όχι μόνο. Η σημερινή Δύση είναι κάτι σαν προέκταση της ρωμαικής αυτοκρατορίας και φέρνω ως παράδειγμα την ρωμαική αντίληψη περί πολέμου και στράτευσης που μοιάζει πάρα πολύ με τον δυτικό επαγγελματικό στρατό.