ΓΕΜΑΤΟΙ ΖΩΗ

Φιλικά σκουλήκια,
μικρόβια, που χαρίζουν υγεία,
αφροδισιακά παράσιτα


Από τις πρώτες μέρες της ζωής στη Γη, όταν τα παράσιτα υποκίνησαν τη δημιουργία πολύπλοκων μορφών ζωής, οι αρρώστιες εξελίχτηκαν παράλληλα με εμάς κι έγιναν όχι μόνο μέρος τής φύσης, αλλά και ουσιαστικές για την υγεία μας.

Αντλώντας στοιχεία από τις πιο πρόσφατες έρευνες και τις πιο ασυνήθιστες μελέτες, η εξελικτική βιολόγος Marlene Zuk, καθηγήτρια Βιολογίας στο πανεπιστήμιο τής Καλιφόρνιας, Riverside, εξηγεί το ρόλο των ασθενειών σε ένα συναρπαστικό εύρος από θέματα: Γιατί οι άντρες πεθαίνουν πιο νωρίς από τις γυναίκες; Γιατί μάς ελκύουν οι σύντροφοί μας; Γιατί τα αρσενικά πτηνά δέν έχουν πέος; Γιατί παθαίνουμε -όπως και τα έντομα, τα πουλιά, τα γουρούνια, οι αγελάδες, οι κατσίκες, ακόμα και ορισμένα φυτά- αφροδίσια νοσήματα; Γιατί υπάρχει το σεξ αντί να πολλαπλασιαζόμαστε μόνοι μας γεννώντας αντίγραφα τού εαυτού μας, όπως κάνουν κάποιες σαύρες;
Και πώς η μανία με την καθαριότητα μάς καθιστά περισσότερο άρρωστους;

Χρησιμοποιώντας τη δική της έρευνα στη φυλετική επιλογή, καθώς και μια σειρά από ιστορίες από το φυσικό κόσμο, η dr Zuk μάς κάνει να δούμε με άλλο μάτι τα τρομακτικά παράσιτα.


7:05 π.μ. Σηκώνεσαι από το κρεβάτι, βουρτσίζεις τα δόντια, κάνεις γαργάρα με Listerine. Αναρωτιέσαι εάν αυτό είναι πράγματι απαραίτητο, αλλά δέν μπορεί να βλάπτει η εξόντωση τού 99% των μικροβίων. Ντύνεσαι. Σκέφτεσαι να πάρεις αντιαλλεργικό χάπι, αποφασίζεις να περιμένεις και να δεις.

7:45 Βάζεις το μπολ με τα δημητριακά μπροστά στο δίχρονο γιο σου. Ευθύς  αμέσως ο γιος εκσφενδονίζει το κουτάλι στο πάτωμα, όπου ο σκύλος το γλύφει με ενθουσιασμό. Ο γιος διεκδικεί το κουτάλι, το ξαναβάζει μέσα στο μπολ. Αρπάζεις το κουτάλι και το μπολ, πετάς τα δημητριακά, παίρνεις
καθαρό μπολ και κουτάλι, αρχίζεις ξανά. Παρηγορείς το γιο,
που ξεφωνίζει και το σκύλο, που γαβγίζει. Ο γιος σταματά να ουρλιάζει, αρχίζει να βήχει. Θυμάσαι,
ότι ο γιος χρειάζεται ένα ακόμα εμβόλιο πριν το καλοκαίρι. Ο σκύλος σταματά να γαβγίζει, αρχίζει να ξύνεται. Θυμάσαι, ότι ο σκύλος χρειάζεται αγωγή για ψύλλους.

8:45 Απομακρύνεσαι από τον κρυολογημένο συνεπιβάτη στο μετρό. Χρησιμοποιείς την άκρη τού μανικιού σου, για να κρατηθείς από τη χειρολαβή. Διαβάζεις στην εφημερίδα ένα άρθρο για πιθανή απειλή από τη γρίπη των πτηνών.

10:00 Χρησιμοποιείς αντιβακτηριδιακά μαντιλάκια στη δουλειά, για το τηλέφωνο και το γραφείο. Ακούς τα παράπονα των συναδέλφων για την αλλεργική ρινίτιδα και ξανασκέφτεσαι το αντιαλλεργικό χάπι.

12:00 μ.μ. Πηγαίνεις στο νέο εστιατόριο για σούσι στο κέντρο για μεσημεριανό. Βεβαιώνεσαι, ότι το ψάρι φαίνεται πολύ πολύ φρέσκο. Αποφεύγεις να βουτήξεις στο κοινό μπολ με την πικάντικη σως.

3:00 Διαβάζεις το εκτενές ηλεκτρονικό μήνυμα τής αδερφής σου, για τους κινδύνους των ραντεβού μέσω ίντερνετ. Το πιο πρόσφατο παράπονο αφορά έναν τύπο, που φαινόταν υπέροχος στο διαδίκτυο, αλλά απλώς δέν μύριζε σωστά. Δεν είναι η σωματική οσμή, είναι... τέλος πάντων, δεν μπορεί να το εξηγήσει. Αναστενάζεις, εύχεσαι στην αδερφή σου να σταματήσει να είναι τόσο δύσκολη. Ο δικός σου σύζυγος υπήρξε αθλητής, έχει αρχίσει να κάνει κοιλίτσα και να έχει υψηλά επίπεδα χοληστερίνης και σακχάρου, που πλησιάζει το διαβήτη. Σκέφτεσαι τί να ετοιμάσεις για βραδινό, που να το φάει και αυτός και ο γιος.

5:15 Προσέχεις ξανά στο μετρό, με το συνεπιβάτη τώρα να φτύνει σε ένα χαρτομάντιλο, το οποίο καταλήγει στο πάτωμα. Μαζεύεσαι. Πλένεις τα χέρια με αντιβακτηριδιακό σαπούνι, μόλις επιστρέφεις στο σπίτι, ενώ ταυτόχρονα σκέφτεσαι το βραδινό.

6:40 Μαγειρεύεις ψάρι, παρόλο, που ο υδράργυρος σε ανησυχεί. Τουλάχιστον, δέν θα έχει τη νόσο των τρελών αγελάδων. Ή τη γρίπη των πτηνών. Ο σύζυγος δεν έχει πρόβλημα, αλλά ο γιος αρνείται να φάει ψάρι, παρόλο που είναι λευκό το χρώμα, που επιλέγει στις τροφές. Ανησυχείς, ότι θα φτάσει στην ενηλικίωση και θα αρνείται να φάει ο,τιδήποτε εκτός από ζυμαρικά.

10:00 μ.μ. Παρακολουθείς ειδήσεις για το AIDS στις γυναίκες τής νοτίου Αφρικής. Αναρωτιέσαι πώς να είναι ο ξάδερφος τής φίλης σου, που είναι θετικός στον ιό και παίρνει ένα κοκτέιλ φαρμάκων εδώ και τρία χρόνια. Φτερνίζεσαι δύο φορές. Αύριο ένα αντιαλλεργικό χάπι. Οπωσδήποτε.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός, ότι όλοι μας αισθανόμαστε πολιορκημένοι από την απειλή τής ασθένειας. Από τους τίτλους των εφημερίδων μέχρι τις τηλεοπτικές διαφημίσεις, στις ημέρες μας όλα φαίνονται να είναι πόλεμος. Εκτός από τις πραγματικές συρράξεις ανά την υφήλιο, είμαστε υποχρεωμένοι να πολεμήσουμε τη φτώχεια, το έγκλημα και την παχυσαρκία, αλλά και την αύξηση τής θερμοκρασίας τού πλανήτη και την άνοδο των επιτοκίων. Η ζωή είναι γεμάτη εχθρούς, και για να τους αντιμετωπίσουμε χρειαζόμαστε όπλα, ολοένα πιο προηγμένα και θανατηφόρα: νέους νόμους, νέες δίαιτες, νέα οικονομικά σχέδια. Πουθενά δεν είναι πιο εμφανής αυτή η μιλιταριστική νοοτροπία από τη στάση μας απέναντι στην ασθένεια. Όλη μέρα παίρνουμε αποφάσεις για τη στρατηγική και τα μέτωπα μάχης: το στοματικό διάλυμα, το υγρό κρεμοσάπουνο, το εμβόλιο, τις σταγόνες για τους ψύλλους.

Κανένας εχθρός δεν είναι τόσο επίφοβος, και η επιθετικότητα απέναντί του είναι αναμφισβήτητη. Δίνουμε μάχη κατά τού μικροσκοπικού εχθρού-εισβολέα και χρησιμοποιούμε τα φάρμακα σαν να ήταν πύραυλοι κατά των μαχητών. (Είναι τυχαίο, ότι σε όλα τα σώματα στρατού υπάρχει Αρχίατρος;). Οι ζωές μας είναι γεμάτες προειδοποιήσεις για ασθένειες. Από μικρή ηλικία ακούμε το μήνυμα με πολλούς τρόπους, με τη μητρική νουθεσία: Μήν το Αγγίζεις Αυτό, Δέν Ξέρεις Πού Βρισκόταν. Οι τίτλοι των εφημερίδων και των βιβλίων διατυμπανίζουν: σαρκοφάγα βακτηρίδια, παγκόσμια πανδημία γρίπης ή ανώνυμες, αλλά τρομακτικές νέες επιδημίες, που απειλούν να μάς αφανίσουν όλους. Η προφανής λύση είναι να πολεμήσουμε και γιʼ αυτό χρησιμοποιούμε πολλές αναλογίες πολέμου, όταν συζητάμε για την ασθένεια: καταπολεμάμε τον εχθρό τού AIDS, τού ιού τού Έμπολα ή τής γρίπης, έχουμε Τ-λεμφοκύτταρα δολοφόνους στο ανοσοποιητικό σύστημά μας και ανησυχούμε για τα βακτηρίδια, που εισβάλλουν (και όντως λέμε «εισβάλλουν») στις κουζίνες μας.

Όσο έχεις την υγεία σου, λέμε, όλα τα άλλα είναι δευτερεύοντα. Αρκεί το μωρό να είναι γερό, λένε οι υποψήφιοι γονείς, ενώ όποιος έχει υποφέρει από σοβαρή αρρώστια ξέρει, ότι τα υπόλοιπα στη ζωή μπαίνουν στο περιθώριο όσο διαρκεί η ασθένεια. Ο φιλόσοφος Λάο Τζου επισήμανε, ότι η υγεία είναι το σημαντικότερο απόκτημα, και ο Βιργίλιος φέρεται να έχει πει, ότι η μεγαλύτερη περιουσία είναι η υγεία (εάν ήταν συνειδητά λογοκλόπος τού προηγούμενου στοχαστή ή όχι παραμένει ασαφές). Σύμφωνα με μια αραβική παροιμία, αυτός, που έχει υγεία, έχει ελπίδα κι αυτός, που έχει ελπίδα, έχει τα πάντα. Το λογικό συμπέρασμα είναι, ότι, εάν μπορούσαμε να εξαλείψουμε την ασθένεια, η ζωή θα ήταν παράδεισος.

Αλλά ας σταματήσουμε για μια στιγμή. Πώς θα ήταν εάν δεν αντιμετωπίζαμε την ασθένεια με αυτό τον τρόπο, εάν μπορούσαμε να χαλαρώσουμε την επαγρύπνησή μας, τουλάχιστον για λίγο; Εάν η ασθένεια δέν είναι εχθρός μας, ή τουλάχιστον όχι μόνο εχθρός μας, αλλά κάτι πολύ περισσότερο; Εάν είναι απλώς μια δύναμη, με την οποία μπορούμε να μάθουμε να ζούμε, όπως με τη βαρύτητα; Άλλωστε η βαρύτητα κάνει το δέρμα μας -και άλλα μέρη τού σώματος- να χαλαρώνουν όσο γερνάμε και τα κόκαλά μας να σπάζουν μόλις πέφτουμε. Ένα περιβάλλον χωρίς βαρύτητα δέν θα είχε αντιρυτιδικές κρέμες ή μπότοξ, προειδοποιήσεις να μήν στεκόμαστε πολύ κοντά στην άκρη τού γκρεμού. Θα μπορούσαμε να επιπλέουμε στον κόσμο μας σαν φανταστικοί χαρακτήρες. Ωστόσο, γνωρίζουμε, ότι τα σώματα των αστροναυτών, που παραμένουν για πολύ καιρό στο διάστημα, αρχίζουν να φθείρονται, οι μύες τους ατροφούν. Απλώς, δέν είμαστε φτιαγμένοι, για να ζούμε σε ένα περιβάλλον χωρίς βαρύτητα. Οι συνέπειές της μπορεί να μήν είναι όλες θαυμάσιες, αλλά εξελιχτήκαμε μαζί της. Η ασθένεια δεν είναι τόσο ήπια ουδέτερη όσο η βαρύτητα, αλλά αποτελεί μέρος τής ζωής πριν αρχίσουν να πέφτουν τα μήλα από τα δέντρα.


Τί συμβαίνει εάν θεωρήσουμε τα παράσιτα όχι ακριβώς φίλους, αλλά μέλη τής οικογένειάς μας; Δέν επιλέγουμε να τα έχουμε, αλλά ούτε μπορούμε να φανταστούμε τη ζωή μας χωρίς αυτά. Στις χαρές ή τις λύπες μάς έχουν κάνει αυτό που είμαστε. Ορισμένοι άνθρωποι έχουν περισσότερη τύχη ή λιγότερο προβληματικές οικογένειες, ενώ άλλοι έχουν χειρότερες, κανείς όμως, δέν  μεγαλώνει χωρίς την επιρροή των προγόνων.

Παρομοίως, καθετί ζωντανό αρρωσταίνει, πάντα αρρώσταινε και πάντα θα αρρωσταίνει. Η αρρώστια είναι η πιο επίμονη και πανταχού παρούσα απειλή για εμάς, όπως είναι και για όλα τα υπόλοιπα είδη, φυτά και ζώα. Και τα φυτά και τα ζώα αρρωσταίνουν, με σκώληκες να εισέρχονται στα σπλάχνα ή τους μίσχους τους, με βακτηρίδια, που σήπονται σε πληγές ή φράσσουν τους αεραγωγούς τους, με μυκητιάσεις, που ζαρώνουν τα φύλλα και σαπίζουν το δέρμα τους. Και οι μονοκύτταροι οργανισμοί αρρωσταίνουν. Ακόμα και τα βακτηρίδια αρρωσταίνουν, με ιούς, που εξειδικεύονται μόνο σε αυτά.

Αλλά η ασθένεια δεν είναι μόνο πανταχού παρούσα. Είναι φυσιολογική. Είναι φυσική. Είναι ακόμα και απαραίτητη. Η αρρώστια έχει διαμορφώσει όλα τα έμβια όντα για εκατομμύρια χρόνια, και η ζωή, όπως την ξέρουμε -όπως ξέρουμε τον εαυτό μας- δέν θα υπήρχε χωρίς την ασθένεια. Σύμφωνα με μια θεωρία, που κερδίζει συνεχώς έδαφος, οι παράγοντες, που προκαλούν την ασθένεια, συνέβαλαν στην εξέλιξη τής ίδιας τής σύνθετης μορφής ζωής από την απαρχή της ως χημικά στοιχεία, που τυχαία γλιστρούσαν μαζί, σαν σταγόνες τής βροχής πάνω στο τζάμι. Κάθε κύτταρό μας περιέχει μικροσκοπικά όργανα, υποσυστατικά, που παράγουν ενέργεια ή επεξεργάζονται μόρια λίπους σαν μικροσκοπικά ήπατα ή πνεύμονες. Οι βιολόγοι σήμερα πιστεύουν, ότι αυτά τα οργανίδια, όπως ονομάζονται, προέκυψαν από μικροσκοπικά πρωτόγονα παράσιτα, που γλίστρησαν μέσα σε ένα μεγαλύτερο κύτταρο, αναλαμβάνοντας τελικώς το μηχανισμό του. Με το πέρασμα χιλιετιών μεταβλήθηκαν από παράσιτα σε συνεργάτες, δίνοντας τη δυνατότητα στη ζωή να γίνει πιο σύνθετη. Τελικά, τα κύτταρα συνδέθηκαν, για να δημιουργήσουν όργανα και ιστούς, και τα όργανα και οι ιστοί ενώθηκαν σε σώματα. Αυτά τα σώματα, με τη σειρά τους, συνέχισαν να δέχονται εισβολή από άλλους μικρούς οργανισμούς, όπως τα βακτηρίδια ή τους ιούς, καθώς και μεγαλύτερους, όπως τους σκώληκες. Και έτσι υπάρχουμε, με τα όργανα και τα υπόλοιπα, πάντοτε σε ετοιμότητα για τους κινδύνους, που παράμονεύουν στα σφουγγάρια της κουζίνας μας.

Τα αρσενικά τού είδους μας και άλλων ειδών δέν φαίνεται να αναγνωρίζουν, ότι η ασθένεια ευθύνεται για την ίδια την αρρενωπότητά τους, αλλά και αυτό μπορεί να αποδοθεί σε παθογόνους οργανισμούς, που μας διαχώρισαν από ένα πρώιμο εξελικτικό άφυλο στάδιο στα δύο φύλα, με όλη τη φασαρία, που ακολούθησε. Η ασθένεια έχει προχωρήσει στο σημείο να επηρεάζει τον τρόπο, που επιλέγουμε το ταίρι μας, το πώς αναπαραγόμαστε και προστατεύουμε τα παιδιά μας, το λόγο, που δεν εμπιστευόμαστε όσους θεωρούμε ξένους. Μπορεί να αισθανόμαστε έλξη, επειδή βλέπουμε, έστω υποσυνείδητα, ένα σύντροφο, που θα ήταν ανθεκτικότερος στην ασθένεια.


Κάτι τέτοιο δέν σημαίνει, ότι η ασθένεια είναι καλή, ότι τα παράσιτα είναι φίλοι μας ή ότι θα πρέπει να ασπαστούμε κάποιο πιστεύω Νέας Εποχής τού τύπου: «αγκαλιάστε την αρρώστια σας». Ούτε, ότι η αρρώστια είναι απλώς νοητική κατάσταση, έκφραση αδυναμίας, κι ότι εάν καταλαβαίναμε τη φύση ή ήμαστε σε αρμονία με το σύμπαν δέν θα αρρωσταίναμε ποτέ. Η αρρώστια υπάρχει και είναι κάτι κακό, αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί παρέκκλιση. Δέν είναι η εξαίρεση σε μια φυσιολογική κατάσταση: είναι η ίδια η φυσιολογική κατάσταση. Δέν μπορούμε να δούμε άλλα ζώα, πολύ λιγότερο τους εαυτούς μας, και να κατανοήσουμε αυτό που βλέπουμε χωρίς να λάβουμε υπόψη την ασθένεια. Η αρρώστια είναι φυσική, με την έννοια, ότι φυσική είναι η γήρανση, που διαμορφώνει τη συμπεριφορά και την εμφάνισή μας τόσο κατά τη διάρκεια τής ζωής μας όσο σε αμέτρητες γενεές πριν και μετά από εμάς.


[ Αποσπάσματα
από την εισαγωγή του βιβλίου ]

Η dr. Marlene Zuk είναι καθηγήτρια Βιολογίας στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, Ριβερσάιντ, και εξειδικεύεται στην Εξελικτική Βιολογία.
Γράφει σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά των ΗΠΑ.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


1 ΣΧΟΛΙΑ

  • Bielidopoulos

    4 Φεβ 2013

    Όλα συνδέονται και είμαστε εμείς που τα κατηγοριοποιούμε σε "καλό" και "κακό" ανάλογα με την περίσταση και το συμφέρον μας.