ΜΕΣʼ
ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ
ΠΥΡΚΑΓΙΑ

Το παραμύθι
της αγροτικής εξέγερσης
του Κιλελέρ

Πότε ακριβώς άρχισε να γιορτάζεται η επέτειος του Κιλελέρ δεν το έχω διαπιστώσει. Γινόταν πάντως και στα προδικτατορικά χρόνια κάποιος εορτασμός, τοπικής ακτινοβολίας, αλλά αμέσως ύστερα από τη μεταπολίτευση οι τελετές πήραν πανηγυρικό χαρακτήρα και πανεθνική εμβέλεια με το ΠΑΣΟΚ να πρωτοστατεί −και αργότερα με τον Ανδρέα Παπανδρέου να συμμετέχει ως πρωθυπουργός− ενώ οι εφημερίδες εκείνης της ημέρας (πιθανόν και η τηλεόραση) αφιέρωναν σελίδες με συνεντεύξεις επιζώντων, αναδημοσιεύσεις ειδησεογραφίας της εποχής και τα παρόμοια.

Το Κιλελέρ συμβόλιζε πια την αγροτική εξέγερση. Είχαν μεσολαβήσει κάποιες μελέτες αριστερής βέβαια οπτικής, και −στα 1971, αν η μνήμη δεν με απατά− το τραγούδι του Σαββόπουλου «Πυρκαγιά, μες στο μυαλό μου πυρκαγιά, πυρκαγιά στη Θεσσαλία και στα δώδεκα χωριά», έτσι κάπως άρχιζε. Δεν ξέρω πόσο συνέβαλε κι αυτό στη δημιουργία του σχετικού συμβολισμού, αλλά μπορώ να φέρω προσωπική μαρτυρία, πως σε κάποιους τουλάχιστον κύκλους νέων, τα γεγονότα του Κιλελέρ θεωρούνταν, χάρη και στο τραγούδι, σαν μια συνέχεια της −ανολοκλήρωτης, όπως πιστεύαμε τότε μαζί με τον Ν. Σβορώνο− επανάστασης του 1821.

Πάντως, η Αριστερά, όπως και σε τόσες άλλες περιπτώσεις, επέβαλε μετά την πτώση της δικτατορίας την οπτική της στο πανελλήνιο, ενώ −κάτω από το ειρωνικό χαμόγελο της μοίρας− η ίδια ως πολιτική συσπείρωση έφθινε και μαράζωνε.



Ρωμιός τσιφλικάς
στη Θεσσαλία
με τον σούμπασή
του (επιστάτη),
δεξιά με τσαρούχια
και ρεπούμπλικα
και άλλους οπλο-
φόρους.
Στο γαϊδουράκι ένας
κολίγος και πίσω
τα χαμόσπιτα−στάβλοι
των αγροτών.


Χρειάζεται νομίζω να συνδέσουμε την παλλαϊκή αναγνώριση του Κιλελέρ με την αριθμητική σμίκρυνση της αγροτικής τάξης εκείνα τα χρόνια, καθώς και με τις −όχι και τόσα ριζικές, όπως αποδεικνύει η σημερινή κατάσταση− μετατροπές στη γεωργική παραγωγή:

Από το 1970, περίπου, οι αγρότες αυξάνουν το εισόδημά τους και ταυτόχρονα παύουν να αποτελούν πλειοψηφία− εκείνη την παλιά τεράστια και σιωπηρή πλειοψηφία. Τώρα πια, οργανώνονται, διεκδικούν, μετέχουν στο πολιτικό παιχνίδι. Χρειάζονταν λοιπόν και τον αντίστοιχο συμβολισμό, τη δική τους τελετή − και επέλεξαν το Κιλελέρ. Δεν υπήρχε τίποτα πιο πρόσφορο.



Δυο
θεσσαλοί κολίγοι

με βοϊδάμαξα
στις αρχές
του 20ού αιώνα.
Η ζωή των κολίγων
επιδεινώθηκε
μετά την προσάρτηση
της περιοχής
στην Ελλάδα.

Διαβάστε



Τι συνέβη, όμως, στις 6 Μαρτίου 1910; Λίγο-πολύ, άκρες-μέσες, τα ξέρουμε όλοι: Είχε οργανωθεί ένα πανθεσσαλικό συλλαλητήριο στη Λάρισα με αίτημα την απαλλοτρίωση των θεσσαλικών τσιφλικιών. Στον σιδηροδρομικό σταθμό του Κιλελέρ οι αγρότες προσπάθησαν να επιβιβαστούν με το ζόρι στο τρένο. Ο διευθυντής των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων, που ήταν παρών, διέταξε το στρατιωτικό άγημα να πυροβολήσει. Στο Κιλελέρ δύο νεκροί κι ένας βαριά τραυματίας. Λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, στο Τσουλάρ, παρόμοια γεγονότα. Ένας ακόμα νεκρός.

Το συλλαλητήριο ωστόσο έγινε. Ακολούθησαν δίκες κατά των πρωτοστατών (είχαν προηγηθεί παρόμοιες αναταραχές στην Καρδίτσα), που αθώωσαν πανηγυρικά τους εκπροσώπους των χωρικών. Και μερικά χρόνια αργότερα, ο Βενιζέλος, την εποχή της ρήξης του με τον βασιλιά, απαλλοτρίωσε τα τσιφλίκια.




Μια σπάνια φωτογραφία
από την αγροτική ζωή
της Θεσσαλίας
τον Ιούνιο του 1903.
Στη Βάνιαρη Καρδίτσας,
τσιφλίκι της οικογένειας
Βλιτσάκη, οι κολίγοι
με τα δρεπάνια στο χέρι,
ποζάρουν μαζί
με τα αφεντικά τους.
(Αρχείο Μαρ. Κλιάφα).
Ο Χαρ. Τρικούπης υπέκυψε στις απαιτήσεις των τσιφλικάδων
και η κυβέρνησή του προστάτευσε την ιδιοκτησία τους.

Ούτε μετά το Κιλελέρ βέβαια, λύθηκε το αγροτικό πρόβλημα.


Όποιος γνωρίζει, έστω και αχνά, τα αγροτικά κινήματα της κεντρικής Ευρώπης, είτε των Βαλκανίων, με τις αλλεπάλληλες εξεγέρσεις, με τις ατέλειωτες εκατόμβες, με τους συσχετισμούς με κάθε είδους «πρωτόγονες επαναστάσεις» (χαϊντούκοι, χιλιαστές κ.ά.) καταλαβαίνει, δίχως λεπτομερειακές αναλύσεις, πως το αγροτικό πρόβλημα δεν ταλάνισε την ελληνική κοινωνία. Ούτε εξεγέρσεις υπήρξαν (εκτός ίσως κάποιες, μικρής έκτασης, στην Κεφαλονιά του περασμένου αιώνα), ούτε κρατικές καταστολές, σε ανάλογα μεγέθη, χρειάστηκαν: η αθώωση των πρωτοστατών του Κιλελέρ είναι χαρακτηριστική. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει, διόλου, πως η κατάσταση των αγροτών της Θεσσαλίας ήταν υποφερτή. Σημαίνει μονάχα, πως το σοβαρότατο αυτό ζήτημα το έλυσε, σχετικά γρήγορα, η αστική τάξη.

Οι τσιφλικάδες δεν αποτελούσαν, φαίνεται, ισχυρόν αντίπαλο, και ο Βενιζέλος μπόρεσε εύκολα να τούς αποδυναμώσει. Και προφανώς για τις ίδιες αιτίες τα αγροτικά κόμματα παρέμειναν πάντα σκιώδη στον ελληνικό χώρο. (Να θυμηθούμε, πως στη Βουλγαρία ήταν κόμμα εξουσίας στις αρχές του αιώνα).


Ο γνωστός
τραγουδοποιός
της Ρωμιοσύνης
παραμυθιάζεται
και παραμυθιάζει
τους ακροατές του
για έναν ακόμη σύγχρονο μύθο,
αυτόν της αγροτικής
εξέγερσης
στο Κιλελέρ.


Παρʼ όλα αυτά, το Κιλελέρ επιβλήθηκε στις σημερινές μας συνειδήσεις. Ακριβώς όπως και το Κρυφό σχολειό, ακριβώς όπως ο χορός του Ζαλόγγου ή το τραγούδι του Διάκου τη στιγμή, που τον σούβλιζαν. Το Κιλελέρ κολάκευε το αριστερό μας παρελθόν παλιότερα, όπως και τον αριστερο-δεξιό αγροτισμό σήμερα.

«Μες στο μυαλό μας πυρκαγιά» − ο μύθος ανάβει τις συνειδήσεις. Και τις επαναπαύει, ωστόσο.





Σημείωση:
Το παραπάνω κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο
«Το μυθολογικό κενό», έκδ. «Πόλις», 2000.
Ο τίτλος, η εικονογράφηση και οι υπότιτλοι της παρούσας δημοσίευσης
έγιναν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».




Ο Αλέξης Πολίτης σπούδασε νεοελληνική φιλολογία στη Θεσσαλονίκη και στο Παρίσι.
Τα χρόνια 1976-1989 εργάστηκε στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Ε.Ι.Ε..
Σήμερα, είναι καθηγητής στον Τομέα Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.