ΟΙ ΜΕΛΙΣΣΕΣ
ΩΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΟΠΛΟ
ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ


Η μετατροπή των έμβιων όντων της Φύσης σε καθοδηγούμενα πολεμικά μέσα δεν αποτέλεσε ασφαλώς ανακάλυψη του Μεσαίωνα, αλλά επινόηση χρόνων πολύ προγενέστερων — αντίθετα από ό,τι πιστεύεται ευρέως.

Μυθολογικές αφηγήσεις, βιβλικές περιγραφές, ακόμα και ιστορικά γεγονότα αποκαλύπτουν, σε διαπολιτισμικό και διαχρονικό επίπεδο, ότι ο «βιολογικός» πόλεμος δεν απαιτούσε προηγμένο τεχνολογικό εξοπλισμό ή εξειδικευμένη επιστημονική γνώση, παρά μόνο ιδιοφυή έμπνευση και αδίστακτη εκτέλεση. Η εκμετάλλευση των φυσικών δυνάμεων των ζώων μπορεί να μην εξασφάλιζε το άμεσο αποτέλεσμα των καθιερωμένων πολεμικών τακτικών, αλλά μεγιστοποιούσε τα δεινά του αντιπάλου πολύ περισσότερο από τις συμβατικές μεθόδους τόσο στο επίπεδο της σωματικής καταπόνησης όσο, κυρίως, της ad hoc κάμψης του ηθικού και της ψυχολογικής επιβάρυνσης.

Ζώα κάθε κατηγορίας, από ελέφαντες μέχρι φίδια, αξιοποιήθηκαν για την εξόντωση του εχθρού, ενώ τα ιοβόλα έντομα, ειδικότερα οι μέλισσες στις οποίες επικεντρώνεται και η παρούσα μελέτη, επιστρατεύθηκαν επίσης με διάφορα τεχνάσματα. Οι γνώσεις μας, ωστόσο, παραμένουν ανεπαρκείς σχετικά με αυτόν τον ιδιόρρυθμο τρόπο πολέμου˙ οι πηγές, ανεξαρτήτως εποχής και θρησκευτικών πεποιθήσεων, είναι φειδωλές και μάλλον αποδοκιμαστικές έως δυσφημιστικές όσον αφορά ανάλογες περιγραφές. Προφανώς, λόγω των ηθικών διλημμάτων, αλλά και του φόβου αντεκδίκησης με ανάλογες μεθόδους, κανένα στρατόπεδο δεν θα ήθελε να οικειοποιηθεί τη χρήση βιολογικών όπλων, στρατηγική που έχει αποδειχθεί επίκαιρη και διαχρονικά εφαρμοζόμενη μέχρι και σήμερα.


Μελισσοκομία στο Βυζάντιο.
Ο δεξιά μελισσοκόμος φέρει προστατευτική προσωπίδα. Μικρογραφία από το χειρόγραφο των «Κυνηγετικών» του Ψευδο-Οππιανού, 11ος αι.


Οι σωματικές συνέπειες του κεντρίσματος μιας μέλισσας κυμαίνονται από επώδυνο πρήξιμο, αναφυλαξία, μέχρι και θάνατο — πέραν του πανικού και της σύγχυσης που προκαλεί σε ανθρώπους και ζώα. Μολονότι τα βιολογικά χαρακτηριστικά της μέλισσας δεν ήταν σε επιστημονική βάση τεκμηριωμένα πριν από τον 17ο αι., η εμπειρική παρατήρηση τυχαίων κρουσμάτων τα ανέδειξε και τα ενέταξε μεθοδευμένα σε ένα είδος «φυσικού οπλοστασίου».

Αποικίες σμηνών πρέπει να είχαν χρησιμοποιηθεί ως «βλήματα» ήδη από τη Νεολιθική εποχή εναντίον αντίπαλων ομάδων. Οι αρχαιότερες, εντούτοις, καταγραφές αποτελεσματικής στρατιωτικής χρήσης ιοβόλων εντόμων βρίσκονται σε περιγραφές της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς όμως να είναι δυνατή η ιστορική επιβεβαίωσή τους. (Έξοδος, ΚΓ΄:28, Δευτερονόμιον, Α΄:44, Ζ΄:20. Ιησούς του Ναυή ΚΔ΄:12, Ησαΐας,Ζ΄:18-20).

Η πραγματική χρήση των μελισσών σε πολεμικές συγκρούσεις ανιχνεύεται για πρώτη φορά σε επεισόδια ρωμαϊκών εκστρατειών. Ήδη ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος είχε αναδείξει την κυψέλη ως πρότυπο του ρωμαϊκού στρατοπέδου και τη διαβίωση των μελισσών σε αυτήν παρόμοια με την παραμονή σε στρατώνα. (Plinius, Νaturalis Historia, XI, 17, έκδ. H. Rackham, Pliny, Natural History III: Libri VIII-XI, [Loeb Classical Library], Cambridge Mass. – London 1956).

Στα μέσα περίπου του 4ου αι. π.Χ. ο Αινείας ο Τακτικός συμβουλεύει τους αμυνόμενους πολιορκούμενης πόλης να εξαπολύουν σφήκες και μέλισσες στις σήραγγες κάτω από τα τείχη για να αιφνιδιάσουν τους αντιπάλους τους. (Πολιορκητικά, ΧΧΧVII.4, έκδ. A.-M. Bon – A. Dain, Énéé le Tacticien. Poliorcétique, Paris 1967, κεφ. 37.4. Πβλ. D. Whitehead, Aineias the Tactician. How to Survive under Siege, Oxford 1990, β΄έκδ. 2002).

Σύμφωνα με τον Αππιανό, η ίδια τακτική εφαρμόστηκε εναντίον των Ρωμαίων το 72 μ.Χ. από τον βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη. Κατά την πολιορκία της Θεμίσκυρας, πόλης κοντά στη Σαμψούντα, οι αμυνόμενοι εξαπέλυσαν σμήνη μελισσών, όπως και άλλα άγρια ζώα, μέσα στις σήραγγες τις οποίες είχαν σκάψει οι στρατιώτες του ρωμαίου στρατηγού Λικινίου Λούκουλλου για την υπονόμευση των τειχών. (Αππιανός, Ρωμαϊκή Ιστορία, XΙΙ, 11.78, έκδ. P. Goukowsky, Appien: Histoire romaine. Tome VII. Livre XII: la guerre de Mithridate [Les Belles Lettres], Paris 2001. Βλ. και Ε. Gabba – A. G. Roos – P. Viereck, Appiani historia Romana, v. I [Τeubner], Leipzig 1939, ανατ. 1962, παρ. 347).

IMAGE DESCRIPTIONΗ τακτική της απελευθέρωσης σμηνών σε περιορισμένο χώρο που συνηθιζόταν κατά τη ρωμαϊκή εποχή αντικαταστάθηκε στον Μεσαίωνα με την εκσφενδόνιση κυψελών σε αντίπαλο στρατόπεδο ή πολιορκούμενο φρούριο και εξελίχθηκε με τη χρήση μηχανών εκτόξευσης. Ασαφής θεωρείται η υποτιθέμενη πρώτη, κατά πολλούς, αναφορά του τεχνάσματος αυτού στον Ηρωδιανό, (Aι μετά Μάρκον ιστορίαι, ΙΙΙ, κεφ. Θ΄, 5-6).

Κατά την περιγραφή της πολιορκίας της Άτρα, πόλης νότια της Μοσούλης στο σημερινό Ιράκ, από τον στρατό του Σεπτίμιου Σεβήρου το 197 μ.Χ., κατά τη διάρκεια του δεύτερου Παρθικού πολέμου επιγραμματικά αναφέρεται η εκτόξευση δηλητηριωδών εντόμων (μικρών μεν, ιοβόλων δε θηρίων) από το στρατόπεδο των Ατρηνών εναντίον των Ρωμαίων, οι οποίοι τελικά εγκατέλειψαν την πολιορκία.

Το τέχνασμα απέβη δημοφιλές στη μεσαιωνική Δύση και έχει διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο τόσο σε πραγματικά γεγονότα όσο και σε θρύλους. Aπό το πλήθος των σχετικών περιστατικών αξιομνημόνευτα είναι τα επεισόδια εκτόξευσης κυψελών στην πρώτη και την τρίτη σταυροφορία.

Το 1098 κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης Μάαρα στη Συρία, ανάμεσα σε άλλα τεχνάσματα που χρησιμοποίησαν οι απεγνωσμένοι μουσουλμάνοι υπερασπιστές για να απωθήσουν τους επιτιθέμενους σταυροφόρους, ήταν και η εκσφενδόνιση «κυψελών γεμάτων από μέλισσες» (…plena apibus alvearia…eos a mura propellerent…).

Στις βυζαντινές πηγές η πολεμική χρήση ιοβόλων εντόμων και των εστιών τους, ενδεχομένως των μελισσών και των κυψελών, απαντά σε χωρία στρατιωτικών εγχειριδίων, ακολουθώντας την παράδοση αντίστοιχων ρωμαϊκών πραγματειών.

Μια από τις πλέον χαρακτηριστικές αναφορές περιλαμβάνεται στα Τακτικά και τα Ναυμαχικά του αυτοκράτορα Λέοντα Στ΄ του Σοφού. Εκτός από τα «θηρία» τα οποία κλείνονται σε «χύτρες» και ρίπτονται στα εχθρικά πλοία, όπως φίδια, σαύρες, σκορπιοί, εκτοξεύονται και όμοια τούτων ιοβόλα· ων συντριβομένων τα θηρία δάκνουσι και συμφθείρουσι δια του ιού τους πολεμίους έσωθεν των πλοίων. (Tακτικά, κεφ. ΙΘ΄, παράγρ. ξ΄). Το ίδιο χωρίο αναπαράγεται παραφρασμένο στα Τακτικά του Νικηφόρου Ουρανού με τη διαφορά ότι τα «θηρία», είναι κλεισμένα σε «τζυκάλια», πήλινα τσουκάλια, και πιθανόν να υπονοεί σμήνη μελισσών.

Πέρα όμως από τις αόριστες αναφορές των στρατιωτικών εγχειριδίων, σε πολλά βυζαντινά συγγράμματα, εκκλησιαστικής και κοσμικής γραμματείας, γίνεται λόγος για τον «πολεμικό» χαρακτήρα της μέλισσας. Οι συγγραφείς, είτε μεταφορικά, είτε εξ αφορμής αφήγησης πραγματικών γεγονότων χρησιμοποιούν χαρακτηρισμούς και περιγραφές που απηχούν τεχνικές επίθεσης με τις μέλισσες ως όπλα.


Ο Ευστάθιος, μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, στην περιγραφή της άλωσης της Θεσσαλονίκης (1185), χαρακτηρίζει την απόπειρα απώθησης των Νορμανδών που υπέσκαπταν σήραγγες προς υπονόμευση των τειχών καθά και μελίσσας έσω σμήνους. (Άλωσις Θεσσαλονίκης, έκδ. S. Kyriakidis, Eustazio di Tessalonica. La espugnazione di Tessalonica [Testi e Monumenti 5], Palermo 1961, 96, παρ. 10-15).

Η απώθηση των μελισσών μέσω της χρήσης του καπνού λειτουργεί επίσης παραβολικά στις περιγραφές άλλων πολεμικών επιχειρήσεων, όπως στην Άννα Κομνηνή, όπου χρησιμοποιείται η φράση σμήνος μελισσών για να εκφράσει το φοβισμένο πλήθος στρατιωτών. (Αλεξιάς, XIII, 54: 3, 6, έκδ. D. R. Reinsch – A. Kambylis, Anna Comnenae, Alexias, [CFHB 40], Berlin 2001 392).

Ο Νικήτας Χωνιάτης χρησιμοποιεί το ίδιο λογοτεχνικό σχήμα (ως μελίσσας τω καπνώ της μάχης…) για να περιγράψει τον πανικό των Περσών την ώρα της μάχης. Ο Χωνιάτης αξιοποιεί επιπλέον την εικόνα του σμήνους που επιτίθεται σε εισβολείς των κυψελών για να συγκρίνει εκ νέου, με συμβολικό τρόπο, την απώθηση βαρβάρων από τον στρατό του Ιωάννη Κομνηνού. (Nικήτα Χωνιάτη, Χρονική Διήγησις, έκδ. I. A. Van Dieten [CFHB 11], Berlin – New York 1975, 620, στίχ. 25-29).

IMAGE DESCRIPTIONΗ συσχέτιση της δράσης των μελισσών με πολεμικές μεθόδους έχει προχριστιανική προέλευση καθώς εντοπίζεται ήδη σε χωρία αρχαίων συγγραφέων. Σχετικές, άλλωστε, εκφράσεις διασώζονται σε μυθιστορηματικές αφηγήσεις που προέρχονται από την ύστερη αρχαιότητα, αλλά διασώζονται σε πηγές βυζαντινής εποχής.

Στα «Βαβυλωνιακά» του Ιαμβλίχου, αφήγημα που αποδίδεται περιληπτικά από τον Πατριάρχη Φώτιο στη Βιβλιοθήκη του, τόσο οι εγκλωβισμένοι σε όρυγμα ήρωες όσο και οι διώκτες τους υφίστανται τις επιπτώσεις από το δηλητηριασμένο μέλι και τις επιθέσεις από άγριο σμήνος μελισσών. (Κωδ. 94, έκδ. R. Ηenry, Photius Bibliothèque, t. 2, Paris 1936, 36).

Στο μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου (14ος αι.) οι επιθέσεις με πυκνές βολές τόξων επιτιθέμενων εναντίον πολιορκούμενων παρομοιάζονται με νέφος μελισσών.

Οι παραπάνω ενδεικτικές αναφορές του πολεμικού χαρακτήρα των μελισσών και της αξιοποίησης εικόνων από την διαδικασία της μελισσοκομίας, όπως είναι η χρήση του καπνού κατά τη διάρκεια της συγκομιδής των μελισσοκομικών, δεν μπορεί να είναι τυχαίες. Προφανώς αποτελούσαν λογοτεχνικά ευρήματα που λειτουργούσαν αυτονόητα ως παραβολικά εκφραστικά σχήματα επίθεσης και απώθησης αντιπάλων ομάδων, τα οποία μπορούσε να κατανοήσει το κοινό της εποχής.

Πολύ ενδιαφέρουσα αλλά και ενισχυτική του αντίκτυπου που επιτυχημένα θα αντανακλούσε στη συλλογική συνείδηση των αναγνωστών είναι η ερμηνεία που αποδίδουν βυζαντινής εποχής λεξικά στους όρους βομβώ και βόμβος — από τους οποίους προέρχεται και το νεοελληνικό «βόμβα»: Χαρακτηριστικό είναι ότι τόσο στο Λεξικό της Σούδας, τον 10ο αι., όσο και στο «Μέγα Ετυμολογικόν» (μέσα 12ου αι.), βόμβος καλείται ο ήχος των μελισσών.

Η εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς των μελισσών εναντίον ατόμων πιθανόν αντικατοπτρίζει και ενδεχομένως συνδέεται με μια όψη πρωτότυπης «βιολογικής» τιμωρίας. Η ασυνήθιστη αυτή μέθοδος βασανισμού αξιοποιήθηκε για την επιβολή μαρτυρικού θανάτου τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση.

Στη Δύση το ιδιάζον αυτό μαρτύριο ήταν εξαιρετικά διαδεδομένο, συνηθισμένο ως έναν τρόπο τιμωρίας ακόμα και αξιωματούχων της Εκκλησίας. Ο Γουλιέλμος της Τύρου περιγράφει τη μοίρα του Λατίνου πατριάρχη Aντιοχείας Aimery, ο οποίος, στα μέσα του 12ου αι., επειδή κατέκρινε τον ηγεμόνα της Αντιοχείας Renaud de Châtillon, τιμωρήθηκε να υποστεί αλυσοδεμένος τα τσιμπήματα εντόμων στο επαλειμμένο με μέλι κρανίο του. Το μαρτύριό του αποδίδεται εικονογραφικά σε μία σειρά μικρογραφίες σταυροφορικών χειρογράφων, στις οποίες οι μέλισσες άλλοτε εικονογραφούνται εμφαντικά, ενώ άλλοτε παραλείπονται.

Η ειδεχθής αυτή προέκταση της οπλικής αξιοποίησής τους έχει μυθολογική παράδοση και αρχαίες καταβολές.

Στη χριστιανική εποχή ο επίσκοπος Δυρραχίου Άστειος τιμωρήθηκε στα χρόνια του αυτοκράτορα Τραϊανού (98-177 μ.Χ.) και υποβλήθηκε, σταυρωμένος, στο μαρτύριο της επάλειψης με μέλι με συνέπεια την επίθεση σφηκών και μυγών. Με τον ίδιο τρόπο θανατώθηκε ο άγιος Μαυρίκιος όταν γυμνός εγχρισθείς μέλι… εν αυτώ δεσμευθήναι ζωυφίοις…. (Άθλησις του Αγίου μεγαλομάρτυρος Μαυρικίου και των εβδομήκοντα μαθητών αυτού, PG 115, στλ. 368-369).

Στα χρόνια του Ιουλιανού, ο επίσκοπος Αρεθούσας Μάρκος υπεβλήθη, εκτός των άλλων βασανιστηρίων, στο ίδιο μαρτύριο κάτω από τον καυτό συριακό ήλιο, καθώς είχε κτίσει εκκλησία σε τόπο τον οποίο διεκδικούσαν οι εθνικοί για τη δική τους λατρεία. (Θεοδωρήτου επισκ. Κύρου, Εκκλησιαστική Ιστορία, ΙΙΙ, PG 82, στλ.1093, παρ. C).

Ο «δαιμονικός» χαρακτήρας των μελισσών διαφαίνεται πολύ χαρακτηριστικά στον Bίο του οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε (930-1000), όπου δαίμονες ενδύονται την μορφή αγριομελισσών και επιτίθενται στους τεχνίτες που εργάζονταν στην ανέγερση ναού στην Σπάρτη. Παραπλήσια αντίληψη εκφράζεται και σε χωρίο του βίου του οσίου Αντωνίου, όπου οι δαίμονες παίρνουν την μορφή σκορπιών και όφεων. Ακόμη και στο Λεξικό της Σούδας, τον 10ο αι., αναφέρεται αυτού του είδους το μαρτύριο σε συνδυασμό με τον κυφωνισμό του τιμωρημένου (λ. κύφωνες).

Αρχαιολογικά ευρήματα θα μπορούσαν να παράσχουν περαιτέρω στοιχεία τα οποία, ενδεχομένως, θα επιβεβαίωναν τα περιγραφόμενα στις γραπτές πηγές. Κάτι τέτοιο θα σχετιζόταν με υλικά κατάλοιπα εστιών των μελισσών, των κυψελών, και με θέσεις εύρεσης οι οποίες θα είχαν και στρατιωτικό χαρακτήρα.

Τα γνωρίσματα αυτά συγκλίνουν σε μία γνωστή ανασκαφικά και τεκμηριωμένη αρχαιολογικά περίπτωση, στο φρούριο του Εξαμιλίου της Ισθμίας, όπου ανάμεσα στα ευρήματα του αρχαιολογικού χώρου, συγκεκριμένα εντός του λεγόμενου πύργου 7, περιλαμβάνονται τέσσερις κυψέλες, αποκαταστημένες μετά τη συγκόλληση και την προσθήκη απωλεσθέντων τμημάτων.

Σύμφωνα με τα ανασκαφικά ευρήματα της εποχής, οι κυψέλες διαμορφώνονταν, στην επικρατέστερη μορφή τους, ως πήλινα κυλινδρικά αγγεία τοποθετημένα σε οριζόντια διάταξη, με το ένα άκρο κλειστό και το άλλο καλυμμένο με δισκοειδές κάλυμμα με μία οπή εισόδου-εξόδου των μελισσών. Κύριο χαρακτηριστικό ταύτισης της χρήσης τους, χωρίς όμως ουσιαστική χρησιμότητα, είναι οι ρηχές εγχαράξεις που καταλαμβάνουν μεγάλο τμήμα του εσωτερικού τους. Ειδικότερα, οι τέσσερις κυψέλες του Εξαμιλίου διατηρούν σχηματικά την επιμήκη κυλινδρική ελαφρώς χωνοειδούς διαμόρφωσης του σώματος στο κέντρο περίπου του αγγείου, με τάση αύξησης του πλάτους στην ανοικτή πλευρά τους. Τα μήκη τους ποικίλλουν από 0,58 εκ. μέχρι 0,64 εκ., η διάμετρος χείλους από 0, 275 εκ. μέχρι 0, 254 εκ. και του όπισθεν κλειστού άκρου από 0, 170 εκ. μέχρι 0,190 εκ. Ο πηλός είναι σκληρός, καλοψημένος, με χρώμα που ποικίλλει από ερυθρό κιτρινωπό (7.5YR 6/6) με γκρίζους και αμαυρούς αποχρωματισμούς στο εξωτερικό, και κοκκινωπό καφέ στο εσωτερικό (2.5ΥR 5/4-6/4). Το χείλος είναι επίπεδο, προεξέχει του σώματος, ενώ το όπισθεν κλειστό άκρο διαμορφώνεται είτε ελαφρώς κοίλο και αποστρογγυλεμένο είτε τριγωνόσχημο οξύληκτο.

IMAGE DESCRIPTIONΣτο εσωτερικό οι εγχαράξεις καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο τμήμα της επιφάνειας σε ευθεία διάταξη, ενώ στα τοιχώματα του εξωτερικού είναι εμφανή τα ίχνη της τροχήλατης κατασκευής. Σε δύο κυψέλες χαράζονται τα γράμματα ΠΟ στην εξωτερική επιφάνεια, κάτω από το χείλος, ενώ στις δύο άλλες εγχάρακτα σημεία προσομοιάζουν στα γράμματα ΤΟ και Μ ή W αντίστοιχα. Χαραγμένα γράμματα, ακόμα και ονόματα, δεν απαντούν σπάνια σε κυψέλες, καθώς αποτελούν δηλωτικά της σφραγίδας του εργαστηρίου ή αρχικά του κατασκευαστή ή ακόμα και του ιδιοκτήτη των κυψελών.

Η εύρεση κυψελών μέσα στον πύργο 7, στη νότια πλευρά του τείχους του Εξαμιλίου, είναι αναπάντεχη. Έχει εκτιμηθεί ότι στο φρούριο διαβιούσαν περίπου 1700 στρατιώτες οι οποίοι διατηρούσαν κατοικίδια ζώα, ακόμη και μέλισσες προκειμένου να προμηθεύονται τα άμεσα απαραίτητα αγαθά της κτηνοτροφίας. Όσο και να υπήρχε ανάγκη για άμεση προμήθεια μελισσοκομικών προϊόντων, θα ήταν προφανώς δύσκολο να συνδυαστούν οι στρατιωτικές υποχρεώσεις της φρουράς με την άσκηση μελισσοκομίας και ασφαλώς, η διατήρηση μελισσοκομείων σε σταθερή βάση θα ήταν αποτρεπτική σε ένα τέτοιο περιβάλλον.

Ωστόσο, όπως σταθερά έχει υπογραμμιστεί τόσο από τους ανασκαφείς όσο και από τους μελετητές των ευρημάτων τα τμήματα των κυψελών βρέθηκαν σε αποθέσεις του 6ου αι., την εποχή δηλ. ανέγερσης και στρατιωτικής χρήσης του φρουρίου. Η παρουσία οστράκων κυψελών είναι αποκαλυπτική και υποδηλώνει την ανάγκη κάλυψης διατροφικών και πρακτικών αναγκών που θα κάλυπτε η επάρκεια σε μελισσοκομικά προϊόντα, αγαθών πολλαπλών χρήσεων κατά την εποχή που εξετάζουμε.

Η αποδεδειγμένη άσκηση της μελισσοκομίας μέσα στο φρούριο του Εξαμιλίου, το οποίο αποτελούσε έναν από τους πιο σημαντικούς σταθμούς του ιουστινιάνειου στρατιωτικού δικτύου στον ελλαδικό χώρο, επιτρέπει, πέραν της ανάγκης κάλυψης πρακτικών αναγκών, μία νέα ερμηνευτική προέκταση στη χρήση τους, αυτή, πιθανόν, του «στρατιωτικού» χαρακτήρα τους.

Ο εντοπισμός των κυψελών θα μπορούσε να οδηγήσει στην υπόθεση της ενδεχόμενης «πολεμικής» αξιοποίησής τους από τους αμυνόμενους πολιορκούμενους. Η εκτόξευση κυψελών συμπεριλαμβάνεται στα τεχνάσματα τα οποία μπορούσε να χρησιμοποιήσει ο βυζαντινός στρατός με απώτερο σκοπό όχι μόνο τον ψυχολογικό εκφοβισμό, αλλά και τη σύγχυση που θα προκαλούσε το κέντρισμα των στρατιωτών, κυρίως των αλόγων, από την επίθεση του σμήνους.


Oι τέσσερις κυψέλες που βρέθηκαν σε πύργο του Εξαμιλίου δεν μπορούν να πιστοποιήσουν μία τέτοια χρήση, πάντως δεν μπορεί να αποκλειστεί δυνητικά και αυτή η δυνατότητα στην ερμηνεία της παρουσίας τους μέσα σε έναν αναπάντεχο πρακτικά χώρο, όπως ένας στρατιωτικός πύργος του φρουρίου.

Είναι, επιπλέον, δύσκολο να επιβεβαιωθεί κατά πόσον μία τέτοια αμυντική, κατά βάση, τακτική εφαρμοζόταν συχνά από τον βυζαντινό στρατό. Σε περίπτωση που θα χρησιμοποιούνταν κυψέλες ως «βλήματα» σε αντίπαλο στρατόπεδο, η χρήση μίας μηχανής, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί. Καταπέλτες, όμως, και βαλλιστικές μηχανές ήταν κοινά οπλικά μηχανήματα και μάλιστα, εκτόξευαν κάθε λογής έμψυχο ή άψυχο αντικείμενο το οποίο εν δυνάμει λειτουργούσε ως μέσο κατατρόπωσης ή εκφοβισμού του αντιπάλου. Σε κάθε περίπτωση, όταν μία τέτοια ανορθόδοξη πολεμική τακτική εφαρμοζόταν σε μία επίθεση, τα περιθώρια άμυνας δεν θα μπορούσαν να είναι πολύ αποτελεσματικά, γιατί, πλην της πρόκλησης πανικού στα άλογα, ελλόχευε ο κίνδυνος του αρνητικού αντίκτυπου στο ηθικό των αντιμαχομένων.

Η πρόκληση των πιο απωθητικών ψυχολογικά αισθημάτων, τα οποία προξενούσε η απειλή τραυματισμού από ιοβόλα όντα, όπως από σκορπιούς, φίδια και ειδικά μέλισσες, αποτελούσε την κύρια επιδίωξη μιας τέτοιας μορφής πολέμου. Τα ερπετά και τα έντομα χρησιμοποιώντας τα φυσικά τους όπλα προκαλούσαν αποσταθεροποίηση και σύγχυση πολύ μεγαλύτερη από τις σωματικές τους διαστάσεις και, κυρίως, δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με τις συμβατικές λύσεις.

Μολονότι οι βυζαντινές πηγές μάλλον σιωπούν για τις περιστάσεις ή τις συνθήκες, οι οποίες επέβαλλαν την εφαρμογή ενός τέτοιου τεχνάσματος στους πολέμους τους, είναι ενδιαφέρον να αναζητηθεί ο βαθμός στον οποίο οι Βυζαντινοί δικαιολογούσαν ή απαξίωναν ανάλογες πρακτικές, οι οποίες βασίζονταν εν γένει στον δόλο και την πανουργία. Σε κάποιες περιπτώσεις γίνεται αναφορά σε τέτοιες «ύπουλες» μεθόδους και ο σχολιασμός τους μαρτυρεί αμφιθυμία μέχρι και επιφύλαξη. Βεβαίως πρέπει να υπογραμμιστεί ότι πουθενά δεν ονοματίζονται πρακτικές εξόντωσης μέσω των φυσικών όπλων ερπετών ή εντόμων — ωστόσο δεν αποκλείονται άλλες παράπλευρες μέθοδοι οι οποίες λειτουργούν με δόλο και στοχεύουν σε έμμεσες απώλειες του αντίπαλου στρατοπέδου.

Χαρακτηριστικά, στα Τακτικά του Λέοντος επιδοκιμάζονται εν γένει τα απεχθή μηχανεύματα ηθικής κάμψης του εχθρού, και περιγράφονται τα πιο συνηθισμένα, όπως η μόλυνση πόσιμου νερού και η αποψίλωση καλλιεργούμενων εκτάσεων και δασών. (Λέοντος Στ΄ Τακτικά, έκδ. Dennis, , κεφ. Κ, ρμα΄, 584, επίλογος, λε΄, μς΄, 628 και 632 αντιστοίχως). Στο Στρατηγικόν του Κεκαυμένου (μέσα 11ου αι.), ο άξιος στρατηγός επανειλημμένα συνιστάται να χρησιμοποιεί κάθε είδους πανούργα τεχνάσματα, όχι μόνο αυτά που είχαν κληροδοτηθεί από τους αρχαίους, αλλά και να επινοεί καινούργια.

Παρά, όμως, την ελαστική ηθική των παραπάνω παροτρύνσεων, αντιδράσεις στη μορφή της στρατιωτικής αυτής τακτικής, η οποία απενοχοποιούσε απόπειρες δολιοφθοράς, εκφράζονται εντόνως από τον Μιχαήλ Ατταλειάτη. Ο Ατταλειάτης με σθένος αντιμάχεται τις διαφόρου είδους στρατιωτικές «φενάκες» και υπερασπίζεται την ατομική ανδρεία.

O Nικηφόρος Βρυέννιος επίσης συμμερίζεται μια «ιπποτική» αντίληψη της στρατιωτικής τακτικής και, παρόλο που παρεμβάλλει διηγήσεις εξαπατήσεων, παρουσιάζει τους Βυζαντινούς ήρωές του «αλώβητους» από ραδιουργίες που μηχανεύονται οι «βάρβαροι». (Ύλη Ιστορίας, έκδ. P. Gautier, Nicéphore Bryenne, Histoire [CFHB 9], Bruxelles 1975, 149:24, 271:28, 279:20).

Φαίνεται πως από κάποια μερίδα συγγραφέων, η εκμετάλλευση των εμβίων όντων σε πολεμικές συγκρούσεις θα επέσυρε σφοδρή κατάκριση και θα θεωρούνταν επονείδιστο μέσο κατάκτησης της νίκης. Παρά όμως τις ηθικολογικές παραινέσεις, η πραγματικότητα φαίνεται πως ήταν τελείως διαφορετική…

Η εφεύρεση καινοφανών και των πιο αποτελεσματικών πυροβόλων όπλων από τον 14ο αι. και εξής δεν παραγκώνισε τη χρήση των εντόμων και ειδικότερα των μελισσών ως βιολογικού όπλου. Η εφαρμογή του οπλικού χαρακτήρα της μέλισσας συνεχίστηκε παραδόξως με ακόμη μεγαλύτερη συχνότητα στα νεότερα χρόνια και πέραν των γεωγραφικών ορίων του παλαιού κόσμου, επιβίωσε μάλιστα μέχρι και σε συγκρούσεις του 20ού αιώνα.

Η διαπίστωση αυτή αποδεικνύει περίτρανα ότι τελικώς, τον κύριο λόγο σε μια διαμάχη δεν έχει πάντα η ρώμη ή η ισχύς αλλά η αποκλίνουσα πανουργία και ευρηματικότητα.




Σημείωση:
Το παραπάνω άρθρο είναι από την εργασία της κ. Σοφίας Γερ-
μανίδου με τίτλο: «Μαρτυρίες ιστορικών πηγών και αρχαιολογικών ευρημάτων
για μια μορφή "βιολογικού" πολέμου με τη χρήση των μελισσών
στο Βυζάντιο
» (ejournals.epublishing.ekt.gr). Ο τίτλος, οι φωτογραφίες και οι υπό-
τιτλοί τους προστέθηκαν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».




Η κ. Σοφία Γερμανίδου είναι αρχαιολόγος της 26ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


12 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 48799

    3 Απρ 2020

    https://www.tovima.gr/2020/04/03/inbox/krougkman-o-koronoios-terastia-dimosionomiki-orologiaki-vomva-gia-tis-ipa/
    Τί μου λες..
    Νάτος και ο άλλος ο καρνάβαλος. Αλίμονο ας κάνει και μια πρόβλεψη και ο Κρούγκμαν.

    Η ΕΛΛΑΔΑ ΘΑ ΠΑΡΑΣΥΡΕΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ (15|05|2012)
    Κρούγκμαν: Η Ελλάδα θα βγει από το ευρώ σε έναν μήνα!
    Έρχεται το τέλος του ευρώ.
    «Και μιλάμε ότι το τέλος έρχεται σε λίγους μήνες, όχι σε χρόνια», καταλήγει το άρθρο του 59χρονου Αμερικανού οικονομολόγου.
    https://www.iefimerida.gr/news/50689/νομπελίστας-οικονομολόγος-προβλέπει-έξοδο-της-ελλάδας-από-το-ευρώ-σε-1-μήνα
    Μη μιλάς μακάκα.

  • Ανώνυμος 48738

    30 Μαρ 2020

    "Τι λέει για τον κοροναϊό ο Νόαμ Τσόμσκι: «Πυρά» κατά Τραμπ – Ύμνοι για Κούβα"
    https://www.in.gr/2020/03/30/world/ti-leei-gia-ton-koronaio-o-noam-tsomski-pyra-kata-tramp-ymnoi-gia-kouva/

    Νάτος πετάχτηκε και ο αριστερός αμπελοφιλόσοφος. Μα καλά πληρώνονται όλοι ετούτοι για να κάνουν εκτιμήσεις και προβλέψεις. Έλεος, τεχνοκράτες του τομέα δεν είναι, ούτε τον έχουν δουλέψει, άρα προς τί η θεωρητικολογία.. Ταπεινότητα κύριοι (ειδάλλως το μενού περιλαμβάνει φαπούλες).

    "Μέχρι εκείνους που θριαμβολογούν για την άφιξη μιας ομάδας Κουβανών γιατρών στην Ιταλία και εκστασιάζονται με τη σοσιαλιστική δήθεν γενναιοδωρία. Δεν ξέρουν -ή δεν θέλουν να ξέρουν- πως η Κούβα στέλνει ιατρικές ομάδες όπου θερίζει κάποια ασθένεια όχι από ανθρωπισμό αλλά επί χρήμασι. Ότι τις αδρές αμοιβές τους τις εισπράττει η κυβέρνηση και τους δίνει ένα μικρό ποσοστό. Πως αρκετοί γιατροί έχουν κατά καιρούς αυτομολήσει στις χειμαζόμενες χώρες, προτιμώντας να συνεχίσουν να παλεύουν στα ξένα με τον θάνατο παρά να επιστρέψουν στον παράδεισο που οικοδόμησε στην πατρίδα τους ο Φιντέλ Κάστρο."
    https://www.capital.gr/xristos-xomenidis/3441701/meta-xriston-profites

  • Ανώνυμος 48736

    30 Μαρ 2020

    Έχουν μεγάλη πλάκα όσοι δράττονται από την αδιανόητη κατάσταση των τελευταίων εβδομάδων για να αντλήσουν γενικά και ασφαλή συμπεράσματα αναφορικά με το μέλλον της ανθρωπότητας.
    Κι ακόμα μεγαλύτερη -μαύρη έστω- πλάκα έχουν όσοι χρησιμοποιούν τον κορονοϊό για να αισθανθούν δικαιωμένοι σχετικά με τα πιστεύω τους. Όσοι γίνονται μες στον ζόφο "σταλεγάκηδες". ("Εγώ σάς τα’λεγα!").
    Εκεί όπου όλοι συμφωνούμε είναι ότι ο ρόλος του κράτους προδιαγράφεται ιδιαίτερα ενισχυμένος. Διόλου παράξενο. Όπως σε έναν πόλεμο ο -κρατικός- στρατός δεσπόζει, αναδεικνύει ήρωες και επιβάλλει την ιδεολογία του στην κοινωνία, έτσι και σε μια κρίση σαν αυτή που ζούμε, οι κρατικές δομές υγείας αποκτούν τον πρώτο λόγο.
    https://www.capital.gr/xristos-xomenidis/3441701/meta-xriston-profites

  • Ανώνυμος 48724

    29 Μαρ 2020

    https://www.iefimerida.gr/kosmos/paskal-mprykner-koronoios-kina-eyropi-gallia
    https://www.iefimerida.gr/oikonomia/koronoios-roympini-3-logoi-ipa-nea-megali-ufesi

    Μα καλά τους πληρώνουν αυτούς τους διανοητικούς μπετόβλακες για να πετάγονται όλη την ώρα σαν πέη και να αμολάνε προβλέψεις;
    Έλεος δηλαδή. Αν θέλουν να είναι χρήσιμοι ας πάνε να σφουγγαρίσουν το δάπεδο κάποιου ινστιτούτου. Άι σιχτίρ πια.

  • Ανώνυμος 48717

    28 Μαρ 2020

    Ας αφήσουμε τις αδικίες της ανθρωπότητας εναντίον της φύσης και ας πάμε σε κάτι πιο ενδιαφέρον για το συνάφι μας: αδικίες των ανθρώπων προς άλλους ανθρώπους, υψηλά ιδανικά, δικαιοσύνη που θριαμβεύει και τα συναφή: Just Mercy (2019).
    https://www.imdb.com/title/tt4916630/
    Enjoy!

  • Ανώνυμος 48713

    28 Μαρ 2020

    "Το εγώ μου θίχτηκε"; Μη βάζεις στοίχημα, γιατί θα το χάσεις.

    Προσωπικά ποτέ δεν χρησιμοποιώ την φράση "η φύση εκδικείται", γιατί απλούστατα η φύση δεν εκδικείται, δεν μισεί, δεν αγαπά, δεν θυμώνει και γενικά δεν "ενδιαφέρεται" για όλες αυτές τις έννοιες που χρησιμοποιούμε εμείς οι άνθρωποι. Αυτό ακριβώς διακωμώδησα. Εντάξει δεν είμαι και λογοτέχνης σάτιρας ή ποιητής, αλλά μετά τα δύο.. δραματικά "γιατί;" που γράφω, ακολουθούν οι στίχοι, που δείχνουν καθαρά ότι αστειεύομαι με την όλη κατάσταση.
    Φαντάζομαι ότι είτε φοβάσαι είτε όχι, δεν αυξάνει ή μειώνει τις πιθανότητες να νοσήσεις

  • Ανώνυμος 48712

    28 Μαρ 2020

    "Η Εκκλησία ζητά να λάβουν το επίδομα των 800 ευρώ ιερείς και ψάλτες"
    https://www.iefimerida.gr/ellada/i-ekklisia-zita-epidoma-800-eyro-gia-iereis
    ;)

  • Ανώνυμος 48711

    28 Μαρ 2020

    "Αν η φύση εκδικείται"
    Με το συμπάθειο αλλά έγραψες μακακία και μάλιστα ολκής. Καταλαβαίνεις ότι ξεκινώντας με μακακία, το πιο πιθανό είναι ότι όλο το σχόλιο είναι για τα σκουπίδια.

    Η φύση δεν εκδικείται, δεν έχει συνείδηση και άρα βούληση, κρίση και τα συναφή. Οπότε τί συμβαίνει;
    Τα πράγματα είναι απλά, αλλά δυσκολονόητα ελλείψει των απαραίτητων γνώσεων.
    Οι ιοί είναι οι πιο απλοί οργανισμοί, τόσο απλοί που διαθέτουν μόνο τα απολύτως απαραίτητα για να υπάρξουν, χωρίς κυτταρικά οργανίδια και ικανότητα διχοτόμησης, άρα και αναπαραγωγής. Επί δισεκατομμύρια χρόνια υπήρχαν τα μονοκύτταρα βακτήρια και οι βακτηριοφάγοι ή φάγοι. Οι βακτηριοφάγοι είναι ιοί που αναπρογραμματίζουν το γενετικό υλικό των βακτηρίων ώστε να παράγουν ιούς, μια και οι δεν μπορούν να αναπαραχθούν από μόνοι τους όπως προειπώθηκε. Όταν εμφανίστηκαν οι πολυκύτταροι οργανισμοί, αναμενόμενο ήταν κάποιοι ιοί να εξελιχτούν ώστε να μολύνουν τα κύτταρα φυτών και ζώων. Τα αποτελέσματα είναι διαφορετικά από αυτά των βακτηρίων. Τα βακτήρια πεθαίνουν όταν προσβάλλονται από ιούς, οι πολυκύτταροι οργανισμοί σαν άτομα μπορεί και να επιβιώσουν. Το ανοσοποιητικό σύστημα των ζώων έχει την ικανότητα να καταστρέφει κύτταρα του σώματος, εφόσον αυτά έχουν μολυνθεί από ιούς. Καταστρέφοντας τα μολυσμένα κύτταρα στα οποία κρύβεται ο ιός, ουσιαστικά τον εξολοθρεύεις. Φυσικά όταν η διαδικασία για ένα σωρό λόγους δεν πάει καλά, το άτομο σαν ένα σύνολο κυττάρων αρρωσταίνει και μπορεί να πεθάνει.

    Όσον αφορά ειδικά τον κορωνοιό, η εμφάνισή του και τα χαρακτηριστικά του (ευκολία μετάδοσης) έχει να κάνει καθαρά με δικής μας υπαιτιότητα (υψηλός συγχρωτισμός άρα και αυξημένη διεπαφή ανθρώπων, ζώων, βρώση οτιδήποτε κινείται κ.λπ.). Μέχρι πρότινος τυχόν επιδημίες περιορίζονταν σε χώρες της Αφρικής, π.χ. έμπολα και της μέσης ανατολής, π.χ. MERS (Middle East respiratory syndrome). Νομίζαμε ότι στη Δύση δεν θα φτάσουν ποτέ, ότι θα την πλήρωναν πάντα Ασία και Αφρική. Από πού και ως πού; Διαβάζω ότι οι κορωνοιοί μελετούνται και παρακολουθούνται από παλιά από υπηρεσίες υγείας, άρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Άρα ήταν θέμα χρόνου μια επιδημία κορωνοιών και στη Δύση. Και η ανάπτυξη του συγκεκριμένου ιού ήταν τυχαία, λόγω της υψηλής διεπαφής ανθρώπων και ζώων. Απλά έτυχε να εμφανιστεί ένα ιός με υψηλή μεταδοτικότητα που προσβάλλει με ευκολία γηρασμένους πληθυσμούς, άρα έτυχε να είναι ότι πρέπει για τους γηρασμένους πληθυσμούς της Δύσης με ένα σωρό υποκείμενα νοσήματα που οφείλονται σε παχυσαρκία, καθιστική ζωή, κραιπάλη, καταχρήσεις, υπερκατανάλωση κρεάτων, βουτύρων, επεξεργασμένων κ.λπ.

    "γιατί να έχω ένα βασανιστικό θάνατο εγώ"
    Το εγώ σου όπως πάντα μπουρδολόγε ρωμιέ. Μα όλοι τα ίδια λένε όταν το παλούκι αρχίζει να μπαίνει στον ποπό.
    Εγώ. εγώ και πάλι εγώ. Να πάνε όλα τα άλλα στο διάολο, αλλά ο Γιαννάκης να ζήσει λίγο περισσότερο από τους υπόλοιπους.
    Πόσες φάπες πρέπει να φας για να καταλάβεις ότι όλα όσα έχουμε σήμερα (και είναι περισσότερα από κάθε άλλη εποχή) είναι αποτέλεσμα συλλογικής εργασίας και προσπάθειας. Σκέψου για παράδειγμα όλα όσα χρειάζονται για να κατασκευαστεί ένα κινητό, από την εξόρυξη των μετάλλων, τη δημιουργία των πλαστικών μερών, τη σχεδίαση του επεξεργαστή, την κατασκευή του, τη μεταφορά του στα σημεία πώλησης. Ένα ατέλειωτο μελίσσι ανθρώπων. Είσα χωμένος μέσα στο λαιμό στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία μας.

    Όπως και στη περίπτωση του "ηλεκτρονίου" έτσι και στην περίπτωση του "κορωνοιού", επαναλαμβάνοντας συνεχώς τη λέξη, περνάει στη λαική φαντασία (κουλτούρα) ως μια αυθύπαρκτη οντότητα με νόηση και συνείδηση, ως ένα πρόσωπο. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η λεξούλα "κορωνοιός" είναι ένα δικό μας φαντασιακό κατασκεύασμα για λόγους διευκόλυνσης της επικοινωνίας μεταξύ μας. Στη πραγματικότητα πρόκειται για ένα αστρονομικό αριθμό συσσωμάτων οργανικών μορίων, μεγαλύτερο σε αριθμό από τα βακτήρια, που έχουν ανάγκη τα πραγματικά κύτταρα για να αναπαραχθούν. Το πώς θα προχωρήσει και καταλήξει μια μόλυνση από ιό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όχι μόνο ατομικής υγείας, αλλά και δημόσιας υγείας και υγιεινής.

    "Θέλω να φύγει ο κορωνοϊός και ο κορωνοϊός να πάει αλλού" διαμηνύει η μικρή Μαρία."
    https://www.iefimerida.gr/kosmos/koronoios-mikri-maria-anastasiadis
    Δεν έχει να πάει πουθενά ο "κορωνοιός" (νάτην πάλι η ανθρώπινη προσωποποίηση κάποιου πράγματος που όμως δεν είναι πρόσωπο).
    Ε ρε Homelander που θέλετε, ε συγγνώμη κορωνοιό ήθελα να πω.
    Δεν θέλω γέλια μόνο κλάμματα! Εντάξει;

    Αντί να ποστάρεις ποιηματάκια, άραξε και άκουσε το μουσικό διάλειμμα, πάρε και αυτό αν δεν είσαι ικανοποιημένος:
    https://www.youtube.com/watch?v=ZvQcX5yfTD8

    ΥΓ: τελικά είναι απύθμενη και ατέλειωτη η βλακεία και η άγνοια που υπάρχει γενικά. Άλλη μια ένδειξη ότι το 90% και βάλε της πνευματικής παραγωγής της ανθρωπότητας είναι απλώς σκουπίδια, βλέπε π.χ. σχόλιο 48710. Πάω στοίχημα ότι θίχτηκε το εγώ του, αλλά η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για ένα εγώ και αυτό είναι το φυσιολογικό. Το εγώ δεν είναι κάτι υπερπολύτιμο, αντιθέτως είναι κάτι σε περίσσεια, μην το ξεχνάμε αυτό. Ταπεινότητα λοιπόν, αλλιώς έρχονται χειρότερα.
    Πάμε σε ταινία: The Road (2009).
    https://www.imdb.com/title/tt0898367/
    Enjoy!

  • Ανώνυμος 48710

    28 Μαρ 2020

    Αν η φύση εκδικείται, επειδή τρώμε ζωάκια, την μολύνουμε, την βιάζουμε κλπ κλπ, γιατί να έχω ένα βασανιστικό θάνατο εγώ, που δεν έχω αυτοκίνητο ή άλλο μέσο (ούτε ποδήλατο), δεν τρώω ζωάκια, δεν την μολύνω, την σέβομαι, έχω ένα παμπάλαιο κινητό (απενεργοποιημένο, λόγω αφραγκίας), δεν έχω τηλεόραση, δεν έχω εξοχικό, ζω μόνος μου, δεν ψηφίζω (εδώ και τριάντα χρόνια), είμαι γενικά λιτοδίαιτος (το μόνο που τρώω πολύ είναι ταχίνι, ολ. άλεσης και έχτρα παρθένο ελαιόλαδο); Γιατί;..

    Επήρα τους δρόμους και τις γειτονιές

    τον ιό, θε να συναντήσω

    να τον ιδώ και να τού μιλήσω:

    ιέ τι σού 'κανα και θες να με ξεκάνεις;

    πες μου ευθύς τον πόνο σου

    ίσως και να ξεθυμάνεις.

    Μα ούτε ιό συνάντησα

    μήτε σκιά ανθρώπου

    μόνο μια παχουλή γατούλα, πήρε το μάτι μου

    και νόστιμη πολύ μού εφάνη..

    Χμ.. εσκέφτηκα, πού έβαλα το τηγάνι;..

    Γιάννης ο χορτοφάγος

  • Ανώνυμος 48709

    28 Μαρ 2020

    Ξέχασα το μουσικό μας διάλειμμα:

    Salif Keita - Tomorrow
    https://www.youtube.com/watch?v=7ts2xlLQjlY

    Faithless - Insomnia
    https://www.youtube.com/watch?v=BzURFkSnDUU

    ENIGMA " Mea Culpa"
    https://www.youtube.com/watch?v=HjK30nhy7CU

    The Prodigy - Firestarter
    https://www.youtube.com/watch?v=wmin5WkOuPw

    Evanescence - Lithium
    https://www.youtube.com/watch?v=PJGpsL_XYQI

    The Last of the Mohicans - Promontory
    https://www.youtube.com/watch?v=9tjdswqGGVg

    Sarah Brightman & Gregorian Moment Of Peace
    https://www.youtube.com/watch?v=wFs97ObqKaA

  • Ανώνυμος 48708

    28 Μαρ 2020

    Ημερολόγια Καραντίνας -Μιμή Ντενίση για τον κορωνοϊό: «Πρέπει να φάμε κάθε ζωάκι σ'αυτόν τον πλανήτη;»
    https://www.iefimerida.gr/politismos/mimi-ntenisi-koronoios-imerologia-karantinas

    Ναι, διότι έχουμε το πάνω χέρι ως κυρίαρχο είδος στον πλανήτη ελέω τεχνολογίας.
    Φυσικά θα υπάρξουν άμεσες και έμμεσες συνέπειες, όπως π.χ. ένας αργός, μοναχικός και οδυνηρός θάνατος κ.λπ.

    Στο μεταξύ:

    Τις προάλλες στην ΕΡΤ η δημοσιογράφος ρωτούσε τον υπουργό Εργασίας γιατί η κυβέρνηση έδωσε μόνο 800 ευρώ επίδομα. Και πόσα θα θέλατε να δώσουμε, ρώτησε ο υπουργός Γιάννης Βρούτσης. "Δεν είμαι εγώ υπουργός Εργασίας” του απάντησε αφοπλιστικά η δημοσιογράφος. Η μέθοδος Μαριλίζα στα καλύτερά της.
    https://www.capital.gr/arthra/3441457/-otan-gurisoume-tha-sas-ga

  • Ανώνυμος 48703

    26 Μαρ 2020

    Πολύ περιορισμένο το πεδίο της μελέτης. Πάμε σε κάτι πιο διευρυμένο που έχω διαβάσει:
    https://www.politeianet.gr/books/9789603784050-manousakis-e-giorgos-patakis-chimikos-kai-biologikos-polemos-38417