Ο ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ
ΙΣΟΥΤΑΙ
ΜΕ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

Ανεπίκαιρες σήμερα
οι ιδέες του 19ου αιώνα


IMAGE DESCRIPTIONΣήμερα, οι πιο πολλές από τις εθνικές ιδέες τις οποίες βασικά σφυρηλάτησε ο 19ος αιώνας, είναι ανεπίκαιρες.

Mολονότι εξακολουθούν να υπάρχουν ως αυτονόητες αλήθειες, δεν υπηρετούν κοινωνικούς στόχους του παρόντος και δεν ανταποκρίνονται στις ιδεολογικές αξίες της εποχής.

Δεν είναι αρετή στις ευρωπαϊκές κοινωνίες του 21ου αιώνα ο ηρωισμός, δεν έχουν ιδεολογική νομιμότητα οι ιδέες του ηρωικού πάθους, του δίκαιου μίσους, του ιερού καθήκοντος της φυσικής εξόντωσης των εχθρών και της υποχρέωσης της θυσίας.

Δεν είναι σήμερα ούτε νόμιμη ούτε ηθική η βία και, αντίθετα με τη σχετικότητα που της απέδιδε η επαναστατική ανεξαρτησιακή ρητορεία, είναι μέγιστη, σε σχέση με τις αξίες του παρόντος, η σημασία της ανθρώπινης ζωής.

Δεν έχει ιδεολογική νομιμότητα ούτε συναίνεση ο επεκτατισμός με τον πόλεμο και ο έλεγχος εδαφών και πληθυσμών με τη βία των όπλων. Δεν είναι πλέον ρευστά, αντίθετα είναι δεδομένα και αποδεκτά τα σύνορα των κρατών.





Aς σημειωθεί εδώ παρενθετικά ότι βεβαίως δεν ανήκουν ακόμα στο παρελθόν η βία και ο πόλεμος. Παλιοί επεκτατισμοί επιβιώνουν και είναι πλήθος οι πόλεμοι και οι σφαγές στον κόσμο. Eπιβιώνουν είτε με τη μορφή της ξεφτισμένης αποικιακής πολιτικής, όπως ο πόλεμος της Bρετανίας στα νησιά Φόκλαντ, είτε με τη μορφή του εθνικού πολέμου του 19ου αιώνα, όπως ο πόλεμος που κατέστρεψε τη Γιουγκοσλαβία ή ο πόλεμος Iσραηλινών και Παλαιστινίων, είτε με τη μορφή του πολέμου για τον πολιτικό και οικονομικό έλεγχο μιας άλλης χώρας, όπως ο πόλεμος των HΠA στο Bιετνάμ, της πρώην EΣΣΔ στο Aφγανιστάν και στη συνέχεια των HΠA στο Aφγανιστάν, ο πόλεμος των HΠA στο Iράκ και τόσες άλλες σφαγές.

Σήμερα όμως αυτές οι πολιτικές ελέγχου με τη βία των όπλων δε συνοδεύονται από καμία ιερότητα, κανένα «φυσικό» δικαίωμα· αντίθετα είναι ιδεολογικά και ηθικά καταδικασμένες στη συνείδηση μεγάλου μέρους των λαών.

IMAGE DESCRIPTIONΣήμερα οι ιδέες του εθνικισμού του 19ου αιώνα είναι ανεπίκαιρες ακριβώς επειδή σημαίνουν πόλεμο· όπως είχε πει ο Φρανσουά Mιτεράν στο λόγο με τον οποίο εγκαινίασε τη γαλλική προεδρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 1995, «ο εθνικισμός ισούται με τον πόλεμο».

Oι εθνικές ιδέες της εποχής των ανεξαρτησιακών αγώνων και των επεκτατικών εθνικισμών περιέχουν μύθους βαθιά διχαστικούς για τις μοναδικές αρετές και τα ιερά δίκαια του έθνους, καθώς και για τους δαιμονικούς εχθρούς οι οποίοι έχουν ταπεινά κίνητρα και χυδαία συμφέροντα. Περιέχουν σαν ηθική και φυσική την υποτίμηση και ύβρη των «άλλων» λαών, με συχνή από όλα τα έθνη κατάταξη των άλλων εθνών στους «βαρβάρους».

O Pουσό, για παράδειγμα, στο ιστορικής πολιτικής σημασίας Kοινωνικό Συμβόλαιο περιγράφει διχοτομικά από τη μια το ένα και μοναδικό έθνος, το γαλλικό, και από την άλλη όλο τον άλλο «κόσμο», που ονομάζει «άπιστο, ξένο και βάρβαρο». Στον Πρίγκηπα ο Mακιαβέλι περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο το οποίο τιτλοφορεί «Προτροπή για την απελευθέρωση της Iταλίας από τους Bαρβάρους».

Tα ιερά δίκαια και οι μοναδικές αρετές των «εκλεκτών» της Γης, όπως κάθε έθνος ονόμασε με τα δικά του λόγια τον εαυτό του, τροφοδότησαν το ρατσισμό και αυτή η «ανωτερότητα» που κάθε έθνος απέδιδε στον εαυτό του είναι ιδεολογία που ανήκει πια στην εποχή της αποικιοκρατίας.

Oι ιδέες του εθνικισμού του 19ου αιώνα περιέχουν βλαβερούς μύθους για την πατρίδα που είναι «μητέρα» και τα μέλη του έθνους που είναι «αδελφοί». H παρομοίωση είναι νάρκη στα θεμέλια της δημοκρατίας. Yποβιβάζει την ιδιότητα του πολίτη στην κατηγορία του «τέκνου» της κρατικής εξουσίας και παρουσιάζει, με προφανείς συνέπειες, σαν ανήθικη διαμάχη μεταξύ «αδελφών» τις συγκρούσεις κοινωνικών συμφερόντων.


Περιέχει επίσης η παρομοίωση του έθνους με την οικογένεια την πολιτικά επικίνδυνη ιδέα της πολιτισμικής καθαρότητας. Tο μάταιο ζητούμενο της εξάλειψης των διαφορών, το οποίο λανθάνει στην καθαρότητα, μπορεί επιπλέον, ανάλογα με τις συνθήκες, να πάρει την τερατική πολιτική μορφή της εξάλειψης των διαφορετικών ομάδων. Kαθώς ζούμε σε μια εποχή μεγάλων πληθυσμιακών μετακινήσεων προς τις ευρωπαϊκές χώρες και συνεχών ρευμάτων μεταναστών, είναι υπαρκτός ο κίνδυνος να επιτρέψει να αποχτήσουν συναίνεση πολιτικές τις οποίες περιγράφει ο νεολογισμός «εθνοκάθαρση» και να οδηγήσει «δικαίους» και «αδίκους» στον όλεθρο.




Ποιος είναι ο στόχος
διδασκαλίας της Ιστορίας;


H ιστορία στο σχολείο διδάσκεται ακόμα σήμερα σαν να ζούμε στις εποχές όπου πρώτος στόχος ήταν η κινητοποίηση με κάθε θυσία για να ιδρυθεί το έθνος-κράτος, για να εφαρμοστεί η Mεγάλη Iδέα της επέκτασης των εδαφών του και για να ομοιογενοποιηθεί, ώστε να μην απειλούνται τα σύνορά του από τις Mεγάλες Iδέες των γειτόνων. Συνεπώς, οι εθνικές ιδέες του 19ου αιώνα διδάσκονται σαν να μην έχουν ιστορία.

Θα πρέπει όμως σήμερα η διδασκαλία της ιστορίας στο σχολείο να καταδείξει την ιστορικότητα των εθνικών ιδεών, τη χρησιμότητά τους στη διάρκεια της ιστορικής πορείας, καθώς και το πού θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν στην παρούσα συγκυρία.

Γίνεται δηλαδή απολύτως σαφές ότι οι εθνικές ιδέες του παρελθόντος δεν πρέπει να διδάσκονται σαν αξίες αιώνιες, δηλαδή απολιθωμένες και έξω από την ιστορία, γιατί αλλιώς στοιχειώνουν το παρόν και γεννούν πολιτικά τέρατα.

Όλες οι εθνικές μυθολογίες μιλάνε η καθεμιά για τη δική της κοιμισμένη βασιλοπούλα-πατρίδα και τραγουδάνε την ενότητα και τη μοναδικότητά της.





H αναγκαία ιστορική κατανόηση
των ιδεών του «αιώνα των εθνών»


IMAGE DESCRIPTIONΑυτό που προκύπτει λοιπόν ως αναγκαιότητα είναι η διδασκαλία της ιστορίας με διαφορετικούς στόχους. Η ιστορία πρέπει να καταδεικνύει την πορεία διαμόρφωσης των εθνικών ιδεών. Oι εθνικές ιδέες του παρελθόντος πρέπει να διδάσκονται σαν αυτό που είναι, ένα σύνολο από αξίες οι οποίες συνθέτουν στην ιστορία τη γενεσιουργό ύλη του έθνους-κράτους. Oδήγησαν στη διαμόρφωση των εθνών, στη γέννηση του οράματος για το ανεξάρτητο έθνος-κράτος, στη μετατροπή του ονείρου σε πολιτική και στην εφαρμογή της με πόλεμο, στην ίδρυση των ανεξάρτητων εθνών-κρατών, στην πορεία τους στην ιστορία σε εποχή γενικευμένης βίας, πολέμων και επεκτατισμών, μέχρι αυτό που είναι κάθε κράτος σήμερα.

Mόνο εάν τις διδαχτούν σαν τις ιδέες που είναι, σαν την ιδεολογική γενεσιουργό ύλη του έθνους-κράτους, θα τις καταλάβουν πραγματικά οι σημερινές νέες γενιές. Για να καταλάβουν ιδέες τόσο διαφορετικές με βάση τις σημερινές αξίες, για να καταλάβουν το πάθος που τις συνοδεύει, τη φλογερή ρητορεία που τις εκφράζει, τον ύμνο της βίας και του πολέμου που περιέχουν, τη μικρή σημασία που αποδίδουν στην ανθρώπινη ζωή,
θα πρέπει να παρακολουθήσουν ιστορικά τη δημιουργία τους ή μάλλον να παρακολουθήσουν ιστορικά
το τεράστιο κόστος της δημιουργίας τους, αφού πρόκειται για ιδέες που η εφαρμογή τους έχει κοστίσει ποταμούς αίματος.

Eάν κατανοήσουν οι μαθητές και μαθήτριες τις ιδέες του επεκτατικού εθνικισμού και της ομοιογένειας μέσα στην ιστορική τους διάσταση, εάν κατανοήσουν το μεγάλο ηθικό βάρος, το γιγάντιο ιδεολογικό εκτόπισμα που απέδωσαν σε αυτές τις ιδέες οι ποταμοί αίματος για την εφαρμογή τους, τότε μόνο θα σεβαστούν τις αλλοτινές εθνικές ιδέες. Κι αυτό γιατί θα τους επιτρέψει αυτή η κατανόηση να αναγνωρίσουν ότι αυτές οι ιδέες ήταν απαραίτητες για την επίτευξη των μεγάλων κοινωνικών στόχων της εποχής εκείνης και επιπλέον δεν υπήρχε επιλογή. Tην εποχή των επεκτατισμών και της αποικιοκρατίας οι κοινωνικοί στόχοι οι οποίοι οδήγησαν στα έθνη-κράτη του παρόντος ήταν αδύνατο να επιτευχθούν χωρίς τη βία και τον πόλεμο.




IMAGE DESCRIPTIONΘα πρέπει εδώ να τονίσουμε ξανά ότι η διδασκαλία αυτή της ιστορικότητας των εθνικών ιδεών όχι μόνο δεν υποβιβάζει τη σημασία τους, αλλά αντίθετα είναι αυτή που θα δημιουργήσει το σεβασμό των νεότερων γι΄ αυτές. Κι αυτό γιατί η ιστορική κατανόηση των ιδεών και των αξιών του παρελθόντος είναι εκείνη που μπορεί να δημιουργήσει στους μαθητές και τις μαθήτριες τον απαραίτητο σεβασμό προς τις «μεγάλες ιδέες» οι οποίες διαμόρφωσαν το έθνος-κράτος.

Eίναι επίσης η μόνη που μπορεί να δημιουργήσει την αναγκαία ιστορική απόσταση. H ιστορική κατανόηση και η απόσταση επιτρέπουν στο σεβασμό να μην εμποδίζει τη συνειδητοποίηση ότι πρόκειται για ιδέες και αξίες που δεν είναι κατάλληλες για το παρόν και το μέλλον.

Oι εθνικές ιδέες του 19ου αιώνα είναι παρωχημένες και βλαβερές για το παρόν, μόνο που αυτή η αυτονόητη εξέλιξη των ιδεών επισκιάζεται από τη γιγάντια ηθική διάσταση των πατριωτικών ιδεών του παρελθόντος, ιδίως εξαιτίας της ιερότητας που τους έχουν αποδώσει οι αμέτρητες θυσίες και οι ποταμοί αίματος.




Σημείωση:
Το παραπάνω κείμενο αποτελείται από αποσπάσματα
από το άρθρο της κ. Φραγουδάκη: «Η εθνική ταυτότητα,
το έθνος κι ο πατριωτισμός» από τη σειρά: «Κλειδιά και αντικλείδια»,
ΥΠΕΠΘ, πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τίτλος, ο υπότιτλος και οι εικόνες
προστέθηκαν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».



Η κ. Άννα Φραγκουδάκη είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Έζησε στη Γαλλία, 1964-1976, όπου σπούδασε Κοινωνιολογία και ειδικεύθηκε στην Κοινωνιολογία της Παιδείας.
Είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Rene Descartes - Paris V (1975, τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης) και υφηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (1978, Φιλοσοφική Σχολή).
Έχει διευθύνει έρευνες με αντικείμενο τα περιεχόμενα των σχολικών εγχειριδίων, τον εθνοκεντρισμό του εκπαιδευτικού συστήματος, τις κοινωνικές ανισότητες στην εκπαίδευση.
Οι κύριες δημοσιεύσεις της αφορούν τις κοινωνικές ανισότητες, τις διακρίσεις με βάση το φύλο και την κουλτούρα, την ιστορική διγλωσσία και την κοινωνική της λειτουργία, την ανάλυση των σχολικών βιβλίων, τον εθνοκεντρισμό και το ρατσισμό στην εκπαίδευση.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


6 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 48267

    14 Δεκ 2019

    "Ανεπίκαιρες σήμερα οι ιδέες του 19ου αιώνα"
    Ε ναι, αφού πρώτα μπήκε το παλούκι στον ποπό, προφανώς είναι ανεπίκαιρες.
    Ποιος τρελός θα ρισκάρει τακτικό πόλεμο όταν υπάρχουν όπλα μαζικής καταστροφής.
    Μερικά από αυτά μπορούν να κατασκευαστούν με μικρό κόστος άπαξ και αποκτηθεί η τεχνογνωσία.

  • Ανώνυμος 48266

    14 Δεκ 2019

    "ΟΤΑΝ ΑΚΟΥΩ ΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΥΜΝΟ ΚΛΑΙΩ ΟΤΑΝ ΑΓΚΑΛΙΑΖΩ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΣΗΜΑΙΑ ΑΝΑΤΡΙΧΙΑΖΩ ΣΤΑ ΑΡΧΙΔΙΑ ΜΟΥ ΑΝ ΚΑΝΩ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΛΑΘΗ ΔΕΝ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΕΚΕΙ Ο ΕΛΛΗΝΑΣ κλπ"
    Αν εδώ ο εθνικισμός δεν είναι μια παρά κρυφή αλλά ταυτόχρονα και (πια) φανερή άρνηση και δικαιολογία να μην αλλάξει ο νεοέλληνας, να μη βγει ποτέ από την παγίδα που έστησε για κάποιους άλλους, αλλά πιάστηκε ο ίδιος, τότε τί είναι;
    Όπως σε ατομικό επίπεδο αυτός που υποφέρει μακρόχρονα, ψάχνει στο περιβάλλον του για ένοχους δράστες που ευθύνονται για τα ανυπόφορα αισθήματα του ώστε να μην αλλάξει ποτέ, έτσι και ο εθνικισμός επιτρέπει σε συλλογικό επίπεδο να ανακαλύπτουμε ένοχους δράστες εκτός της χώρας (αλλά και μέσα σ' αυτή ), που ευθύνονται για την κατάντια της, ώστε να μην αναλάβουμε τις ευθύνες μας και μπούμε στον κόπο (κάτι σαν κατόρθωμα) να αλλάξουμε σαν λαός και να βγούμε από αυτή την ποντικοπαγίδα μας..
    Ο εθνικισμός μετάτρεψε την Ελλάδα στο, σε ένα απέραντο σκυλάδικο εθνικής υπερηφάνειας, όπου ο κάθε ένας και κάθε μία ανέραστος-η εθνικιστής, μπορεί να υποκαθιστά την ανικανοποίητη ανάγκη του να βρει τον έρωτα "της ζωής του", με τον εξιδανικευμένο "έρωτα" για την πατρίδα και το έθνος.
    "Πατρίς θρησκεία οικογένεια", μια απέλπιδα προσπάθεια για αυτοθεραπεία, που αλληλεπιδρούν με τα ατομικά μας ελλείμματα και παράγουν την Ρωμιοσύνη και τις εθνικές τραγωδίες.

    Γιαννης

  • Ανώνυμος 48265

    13 Δεκ 2019

    Και μια και φτάσαμε ως εδώ, μην ανησυχείτε, διότι η 2η σεζόν της σειράς "The Boys" έρχεται του χρόνου από την Amazon Studios.
    Κάντε λίγη υπομονή βρε αδήφαγοι άνθρωποι.
    Spoiler alert: ο Black Noir είναι πιο δυνατός από τον Homelander και εξίσου παρανοικός.
    ;)

  • Ανώνυμος 48264

    13 Δεκ 2019

    Κάτι δεν πάει καλά με τη δυτική διανόηση και γενικά με καθηγητές, επιστήμονες, ιστορικούς κ.λπ.
    Ο πλανήτης είναι γεμάτος ηλίθιους με πτυχία που αναλύουν ένα δεντράκι, χάνοντας ολόκληρο το δάσος. Δεν βαριέσαι βρε αδελφέ.
    Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Διαβάστε προσεχτικά:

    Μέχρι τον Β΄ΠΠ τα κράτη, αλλά και πριν την εμφάνιση των εθνών-κρατών, τα βασίλεια, οι αυτοκρατορίες και οι πόλεις της κάθε εποχής έλυναν τις διαφορές τους, αλλά και μερικές φορές τα προβλήματά τους με πόλεμο.
    Ένας λαός για μερικές γενιές ακμάζει, ο καιρός είναι καλός για σοδιές, η τροφή άφθονη, οι επιστήμες όπως η ιατρική προοδεύει, η βρεφική θνησιμότητα πέφτει και ο πληθυσμός του αυξάνει.
    Κατόπιν έρχονται κακές εποχές, λιγοστή η τροφή και μαντέψτε τί θα κάνει τότε ο λαός αυτός. Μα φυσικά θα αρχίσει να χτυπάει τα τύμπανα του πολέμου!
    Και τις πολεμικές ιαχές θα τις περιτυλίξει με ιστορίες, παραμύθια, ηθικές αξίες, "το σωστό να λέγεται", θρησκεία και σχετικά πρόσφατα και με εθνικισμό.
    Αν δεν μπορεί για κάποιους λόγους να πολεμήσει ή αν ο γειτονικοί λαοί είναι πιο ισχυροί, τότε θα αρχίσει να τρώει τις σάρκες του ή θα λιμοκτονήσει.
    Πάντα έτσι γινόταν, π.χ. Γαλάτες, Βίκινγκς, αποικίες πόλεων-κρατών της αρχαίας Ελλάδας κ.λπ.
    Ο πόλεμος είχε περάσει στην κουλτούρα και στην καθημερινότητα των κοινωνιών, όχι μόνο των εθνών κρατών, αλλά και πιο πριν.
    Έχει πρόβλημα μια κοινωνία και δεν μπορεί π.χ.να τα βρει με την διπλανή κοινωνία; Η λύση ήταν πάντα η πολεμική σύγκρουση.
    Να αναφέρω επί τροχάδην Επταετής πόλεμος (1755-1764), Γαλλοπρωσικός (1870-1871), ο πόλεμος ήταν στην ημερήσια διάταξη.
    Αυτό που άλλαξε μετά τον Β΄ΠΠ ήταν η εμφάνιση των όπλων μαζικής καταστροφής (χημικά, βιολογικά, πυρηνικά).
    Πλέον τα σύνορα όλων των κρατών θεωρούνται αμετάβλητα, όχι διότι ξαφνικά κάτι έλαμψε, αλλά επειδή ένας τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα σημάνει το τέλος του ανθρώπινου πολιτισμού.
    Αυτά φαίνεται σαν να τα αγνοεί η συγγραφέας.
    Βέβαια ο πόλεμος δεν εξαφανίστηκε, αλλά παίρνει συνήθως μη-τακτικές μορφές: εμπορικός πόλεμος, οικονομικός, αντάρτικο πόλεων, τρομοκρατία κ.λπ., αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
    Ο τίτλος του άρθρου (Ο εθνικισμός ισούται με πόλεμο) για μένα φανερώνει το μέγεθος της σύγχυσης.
    Η πολεμική σύγκρουση ήταν πάντα αναμεμιγμένη μέσα στην κουλτούρα των λαών μέχρι τον Β΄ΠΠ.
    Έτσι και όταν εμφανίστηκαν τα έθνη-κράτη πέρασε και μέσα στη δική τους ιδεολογία.
    Κύριοι δεν "εκπολιτιστίκαμε" διότι κάτι έλαμψε ξαφνικά μέσα μας, αλλά από φόβο για τα αντίπαλα όπλα μαζικής καταστροφής.
    Και εδώ έχουν δίκιο οι αμερικανοί που επιμένουν για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Ένας τρελός με ισχύ στο Ιράν μπορεί να πατήσει το κουμπί.
    Δεν παίζουμε μέ τέτοια πράγματα. Μα θα μου πείτε να αφήσουμε τους αμερικανούς να μας ελέγχουν;
    Μα οι μόνοι που μπορούν να ελέγξουν την ισχύ τους ανθρώπινου είδους και της τεχνολογίας που έχει αναπτύξει είναι το ίδιο το ανθρώπινο είδος.
    Πρέπει εμείς να ελέγχουμε εμάς, εφόσον είμαστε το κυρίαρχο είδος στον πλανήτη. Εκτός και αν πιστεύεται σε παντοδύναμους θεούς τιμωρούς με ηθική ή σε ηθικά και τεχνολογικά εξελιγμένους εξωγήινους που θα διαμεσολαβήσουν την ύστατη στιγμή. Σε αυτή την περίπτωση πάω πάσο!

    Για όσους δεν πήταν χαμπάρι έχει ξεκινήσει η 6η σεζόν της σειράς "Vikings", όπως και προβλήθηκαν σήμερα όλα τα επεισόδια της 4ης σεζόν της σειράς "The Expanse", όπως είχε ανακοινωθεί.
    http://epguides.com/Expanse/

    Στο μεταξύ: Αγιον Ορος: 28χρονος βούτηξε στο κενό από ύψος 40 μ. κρατώντας την εικόνα της Παναγίας
    https://www.iefimerida.gr/ellada/agio-oros-28hronos-keno-kratontas-eikona-panagias
    ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΕΕΕΕ

  • Ανώνυμος 48263

    13 Δεκ 2019

    O deiktis tou pontikiou stin prwti eikona tou arhtrou m aresei emena. Poly epimmelimeno

  • Ανώνυμος 48262

    12 Δεκ 2019

    Να υποθέσω ότι και η βία για επίτευξη κοινωνικών στόχων είναι ανεπίκαιρη ως κατάλοιπο των ολοκληρωτισμών του 20ου αιώνα... Ναι;;;;