ΗΤΑΝ
Η ΜΠΑΤΑΡΙΑ ΤΗΣ ΒΑΓΔΑΤΗΣ
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΜΠΑΤΑΡΙΑ;

Θεωρίες γύρω από ένα
από τα πλέον
αμφιλεγόμενα ευρήματα


Από τότε που ξεθάφτηκε στη Βαγδάτη το 1936, το παραπάνω εικονιζόμενο αντικείμενο ηλικίας περίπου δυο χιλιετιών, έχει γίνει διαβόητο ως ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ευρήματα όλων των εποχών. Ήταν αποθηκευμένο εβδομήνα χρόνια σε ιρακινό μουσείο. Από το 2003 όμως και τον πόλεμο στο Ιράκ, έχει εξαφανισθεί από το μουσείο, το οποίο λεηλατήθηκε. Είχε ύψος 14 εκατοστά κι έμοιαζε με παλιό κοινό αγγείο, απλά διακοσμημένο. Σε τέτοια αγγεία έβαζαν συνήθως παπύρους. Μέσα του όμως, έκρυβε κάτι συναρπαστικό: Ένα σωλήνα από χαλκό και μια σιδερένια ράβδο. Τα δύο αντικείμενα χωρίζονταν με πώμα από πίσσα.

Ο αρχαιολόγος που το βρήκε παρατήρησε κάτι οικείο σ΄ αυτό. Όχι οικείο με κάτι αρχαίο, αλλά με κάτι μοντέρνο. Σκέφτηκε, ότι ίσως ήταν μπαταρία. Ακούγεται τρελό για κάτι που είναι 2.000 ετών. Η ιστορία λέει ότι η μπαταρία εφευρέθηκε το 1799. Πως είχαν μπαταρίες 1.700 χρόνια πριν την ύπαρξή τους;

Το αγγείο έγινε γνωστό σαν Μπαταρία της Βαγδάτης.

Ποια ήταν η χρησιμότητά του; Ήταν όντως αρχαία ηλεκτρική συσκευή; Γιατί να το αναγνωρίσει ο αρχαιολόγος σαν μπαταρία; Μια από τις προκλήσεις στην ερμηνεία του παρελθόντος είναι ότι έχουμε τη φυσική τάση να βλέπουμε τα πράγματα με το δικό μας πλαίσιο αναφοράς.


IMAGE DESCRIPTIONΤο πρώτο ερώτημα είναι αν λειτουργεί πράγματι σαν μπαταρία. Μια τέτοια μπαταρία έχει τρία εξαρτήματα. Δύο μεταλλικά ηλεκτρόδια, που λέγονται άνοδος και κάθοδος, και την ουσία ανάμεσά τους, που λέγεται ηλεκτρολύτης. Οι ηλεκτρολύτες είναι υγρά. Επιτρέπουν τη μετακίνηση φορτίου μεταξύ των δύο ηλεκτροδίων. Ο χαλκός κι ο σίδηρος μοιάζουν με μοντέρνα ηλεκτρόδια. Και αυτή δεν είναι η μόνη ομοιότητα. Το συναρπαστικό είναι ότι μέσα στο δοχείο έχουμε στοιχεία για όξινο διάλυμα και τα ηλεκτρόδια δείχνουν σημάδια διάβρωσης, που θα περιμέναμε να βρούμε σε μπαταρία.

Έχει όλα τα σωστά κομμάτια. Μπορεί όμως να παράγει ρεύμα; Η επιστημονική έρευνα έχει δοκιμάσει αυτή την ιδέα. Κατασκεύασε εξ αρχής την Μπαταρία της Βαγδάτης και βρήκαν ότι λόγω της χημείας και των υλικών λειτουργεί πραγματικά σαν μπαταρία κι αυτό είναι φοβερό. Μήπως όμως είναι σύμπτωση; Οι δημιουργοί της όντως προσπάθησαν να δημιουργήσουν ηλεκτρισμό;

Τον 3ο αιώνα, η περιοχή της Μεσοποταμίας ανήκε στην Αυτοκρατορία των Σασσανιδών. Οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί είχαν προηγμένο πολιτισμό. Η πρωτεύουσα Κτησιφών, ήταν μια μητρόπολη με 250.000 κατοίκους. Επρόκειτο για εξελιγμένη κοινωνία με καλούς επιστήμονες και προηγμένη για την εποχή της τεχνολογία. Αν ήταν να εφεύρει κάποιος τότε την μπαταρία, οι Σασσανίδες ακούγονται καλοί υποψήφιοι. Αυτοί έχτισαν ένα από τα πιο αρχαία πανεπιστήμια. Είχαν αρχαία σχολή με ακαδημαϊκούς από την Ινδία, τη Ρώμη και τον ελληνικό κόσμο για να κάνουν επιστήμη.

Αν το έφτιαξαν όντως οι Σασσανίδες, για ποιο σκοπό το έκαναν; Μια θεωρία λέει ότι το ηλεκτρικό φορτίο ήταν για επιμετάλλωση. Βάζεις κάτι μεταλλικό που θέλεις να το καλύψεις με πολύτιμο υλικό μέσα σε λεκάνη που έχει άσχημα χημικά και χρυσάφι πχ. Όταν περάσεις ρεύμα από το διάλυμα, τα άτομα του χρυσού κολλάνε στα μέταλλα που έβαλες κι έτσι έχεις μια λεπτή στρώση χρυσού στη μεταλλική επιφάνεια. Υπάρχουν πολλά επιχρυσωμένα αντικείμενα από εκείνη την εποχή. Ήταν συνηθισμένη η επιχρύσωση ασημιού και άλλων μετάλλων, επειδή ο χρυσός ήταν πολύτιμος, περιζήτητος και πολύ ακριβός. Έτσι έβαζες χρυσάφι σε άλλο αντικείμενο για να το κάνεις να φαίνεται σα να είναι εξ ολοκλήρου από χρυσάφι.

Αλλά υπάρχουν θέματα με αυτή τη θεωρία. Το πρόβλημα είναι ότι θα ήθελες πολλές τέτοιες μπαταρίες, που δεν έχουν βρεθεί. Επιπλέον, οι Σασσανίδες γνώριζαν ήδη πώς να επιχρυσώνουν. Υπήρχε άλλη, γνωστή διαδικασία, που λεγόταν επιχρύσωση με φωτιά, που θα πετύχαινε το ίδιο αποτέλεσμα. Δημιουργούσαν κράμα από χρυσάφι και υδράργυρο, το έβαζαν πάνω στη μεταλλική επιφάνεια και τη ζέσταιναν. Αυτό έβραζε, εξάτμιζε τον υδράργυρο κι άφηνε το χρυσό. Ήταν πολύ επικίνδυνη διαδικασία, κακή για την υγεία των εμπλεκομένων. Αυτοί βέβαια, δεν το γνώριζαν τότε. Επομένως, ίσως η θεωρία της επιμετάλλωσης να μην στέκει.

Υπάρχει μια ακόμα πιο παράξενη ιδέα. Μήπως το έφτιαξαν για τη γέννα; Υποστηρίχτηκε ότι η συσκευή ήταν για ηλεκτροθεραπεία, για τη μείωση του πόνου κατά τη γέννα. Το κάνουμε και τώρα αυτό. Παραδόξως, δεν είναι νέα ιδέα αυτή η χρήση του ηλεκτρισμού. Υπάρχουν αρχαία ελληνικά κείμενα για τη χρήση ηλεκτρισμού από ζώα πχ που χρησιμοποιούταν για τη μείωση του πόνου. Άρα υπάρχει προηγούμενο για τέτοια χρήση της μπαταρίας. Το πρόβλημα είναι ότι υπήρχαν άφθονα παυσίπονα σε αυτό το κομμάτι του κόσμου. Σχεδόν 2.000 χρόνια πριν φτιαχτεί αυτό το δοχείο υπήρχαν κείμενα για τη χρήση όπιου και κάνναβης για τη μείωση του πόνου. Άρα η φαρμακευτική χρήση διαφόρων φυτών θα ήταν καθιερωμένη πρακτική εκεί. Επομένως, δεν ήταν θαυματουργό παυσίπονο.

Μια άλλη πρόταση λέει ότι ήταν θρησκευτικό κόλπο. Ότι το άγγιζες κι αλληλεπιδρούσε μαζί σου, ότι ζωντάνευε και σε σόκαρε. Αυτό δεν ήταν ασυνήθιστο τότε. Το θρησκευτικό θέατρο ήταν γνωστό για πολλές θρησκείες της περιόδου. (Σ.σ. βλ. Η αρχαία επιστήμη στην υπηρεσία του 12θεϊστικού ιερατείου). Τότε υπήρχαν διάφορες θρησκείες στην περιοχή. Λάτρευαν πολλούς θεούς ή συγκεκριμένα είδη θεών. Οι Ζωροαστριστές λάτρευαν τη φωτιά και τον καπνό. Θα χρησιμοποιούσαν τη συσκευή για να δημιουργήσουν φωτιά. Αλλά χωρίς αποδείξεις και χωρίς καταγεγραμμένες αναφορές είναι αδύνατον να αποδειχθεί η θεωρία.

Υπάρχουν προβλήματα σε κάθε θεωρία. Ίσως η απάντηση να είναι ότι δεν είναι μπαταρία. Γιατί όμως τότε, έχει υπολείμματα από οξύ; Κάθε θεωρία πρέπει να εξηγήσει τη λειτουργία των τεσσάρων στοιχείων. Είχες το υγρό μέσα στο δοχείο, τη βέργα και τον κύλινδρο. Το γεγονός ότι είναι από σίδηρο και χαλκό είναι κάτι που πρέπει να εξηγηθεί και να συνδυαστεί με τα άλλα.
IMAGE DESCRIPTION
Τώρα υπάρχει μια νέα ιδέα, που ίσως εξηγήσει τα πάντα. Μια νέα συναρπαστική θεωρία για την μπαταρία είναι ότι ίσως ήταν για τη ζύμωση μπίρας. Όταν ζυμώνεις μαγιά, δημιουργείς και υδρόθειο. Είναι βρομερό και αηδιαστικό υλικό, που το μυρίζεις σε ηφαίστεια. Μοιάζει σα σάπια αυγά και δεν το θες την μπίρα σου. Σήμερα, το βγάζουμε από την μπίρα με ηλεκτροχημική διαδικασία. Έχουμε χάλκινα βαρέλια για να βγει η μυρωδιά κι οι ακαθαρσίες κι ίσως έτσι να χρησιμοποιήθηκε η Μπαταρία της Βαγδάτης. Για να βγει το υδρόθειο βάζεις χάλκινο ηλεκτρόδιο στην μπίρα και στέλνεις μερικά βολτ. Το υδρόθειο αλληλεπιδρά με το χαλκό και παράγεται στερεό υλικό που πέφτει στον πάτο του δοχείου. Αφαιρείται εύκολα και ξεφορτώνεσαι το υδρόθειο κι ίσως αυτός να ήταν ο σκοπός της μπαταρίας.

Νοιάζονταν τόσο πολύ οι Σασσανίδες για την μπίρα; Η μπίρα ήταν σπουδαίο πράγμα για πολύ καιρό. Στο Ιράκ έφτιαχναν μπίρα από το 3.500 π.Χ. ίσως και πιο πριν. (Σ.σ. βλ. Πώς η μπίρα έσωσε τον κόσμο). Ήταν συνηθισμένο ποτό σε εκείνο το μέρος του κόσμου, ίσως και το αγαπημένο, αλλά ήταν γεμάτο προσμίξεις. Κάτι που θα μπορούσε να μειώσει αυτές τις προσμίξεις θα ήταν επιθυμητή καινοτομία για εκείνη την περίοδο.

Μετά από εβδομήντα χρόνια διαφωνιών έχουμε επιτέλους εξήγηση; Μήπως τελικά η μπαταρία ήταν κομμάτι της ζυθοποιίας; Η μπίρα είναι όξινη, άρα θα λειτουργούσε ως ηλεκτρολύτης. Ο χαλκός κι ο σίδηρος δημιουργούν τάση. Ο χαλκός έβγαζε το υδρόθειο από την μπίρα κι είχαμε διάβρωση στα ηλεκτρόδια, οπότε ίσως στέκει η θεωρία. Αλλά υπάρχει πρόβλημα, όπως και στις άλλες θεωρίες. Το πρόβλημα είναι ότι η Μπαταρία της Βαγδάτης είναι πολύ μικρή και με έφτιαχναν μπίρα σε αυτήν θα ήταν η πρώτη μπίρα κραφτ.

Είναι αδύνατον να αποδειχθεί κάθε ιδέα, επειδή η μπαταρία λείπει ακόμα. Οι θεωρίες δεν μπορούν να δοκιμαστούν αν δεν επιστρέψει. Για τώρα, τουλάχιστον, η μπαταρία παραμένει ανεξήγητο αντικείμενο.



Πηγή:
Strangest things: «The battery,
the screaming mummy and the medieval iron hand».