ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ
ΑΘΕΑΤΟΙ ΟΙ ΜΑΥΡΟΙ
ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ;


Μια έκθεση που οργανώθηκε στο μουσείο του Ορσαί στο Παρίσι χαράζει νέους δρόμους στο ζήτημα της φυλής και της αναπαράστασής της στις τέχνες. Το «Μαύρα μοντέλα: Από τον Ζερικώ στον Ματίς» περιλαμβάνει αριστουργήματα μερικών από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Γαλλίας, μετονομασμένα με βάση το όνομα των μαύρων υποκειμένων τα οποία εμφανίζονται στις εικόνες, αλλά απουσιάζουν από τις αφηγήσεις περί αυτών.

Η έκθεση είναι μια ευπρόσδεκτη υπενθύμιση ότι οι μαύροι υπήρξαν απαραίτητοι σε χώρες όπως η Γαλλία εδώ και αιώνες, ακόμα κι αν έχουμε αγνοηθεί. Ένας από τους πιο τοξικούς, και τόσο κεντρικούς για τη διαμόρφωση της κοινωνίας μύθους, είναι ότι η Ευρώπη ήταν κάποτε λευκή και καθαρή, μέχρις ότου εισέβαλαν επικίνδυνοι και σκοτεινοί αλλοδαποί που μόλυναν την ιδανική κοινωνία. Μετονομάζοντας τις εικόνες, οι επιμελητές ορθώς διατυπώνουν μια αξίωση επί μιας κοινωνίας που προηγήθηκε της μαζικής μετανάστευσης από τις αποικίες στη «μητρόπολη».

Η τέχνη είναι ίσως ο ιδανικός χώρος για να ανατραπεί αυτή η φαντασιωσική αφήγηση περί της αυτοκρατορίας. Μαζί με την επιστήμη, τη βιομηχανία και την πολιτική, η παραγωγή «υψηλού» πολιτισμού είναι μία από τις κεντρικές θεμελιώσεις της ευρωπαϊκής υπεροχής.

Οι γκαλερί και τα μουσεία αποτελούν ενσάρκωση της λευκότητας. Ενίοτε μοιάζουν φτιαγμένα με μόνο σκοπό να αποδείξουν ότι η «υψηλή» κουλτούρα ανήκει μόνο σε άτομα ευρωπαϊκής καταγωγής. Εστιάζοντας σε μαύρους που εμφανίζονται σε κλασικούς πίνακες, η έκθεση υπενθυμίζει στους επισκέπτες ότι, στη Δύση, κανένας τομέας δεν αναπτύχθηκε χωρίς την παρουσία εγχρώμων.


IMAGE DESCRIPTIONΤο ότι τα μαύρα υποκείμενα ονοματίζονται, είναι επίσης μια εξαιρετικά ισχυρή χειρονομία.

Οι πίνακες είναι διάσπαρτοι με μαύρα μοντέλα, τα οποία, όταν και αν επισημαίνονταν, αυτό μέχρι τώρα γινόταν με όρους όπως mulatresse (παράγωγο της λέξης μουλάρι). Στην έκθεση, το «Πορτραίτο νέγρας» του Benoist αναφέρεται ως «Madeleine» (το όνομα του μοντέλου), εξανθρωπίζοντας το υποκείμενο του πίνακα. Δεν ήμασταν μόνο παρόντες, αλλά και αρκετά σημαντικοί ώστε να μας ονοματίζουν.

Η Βρετανία έχει το ίδιο πρόβλημα στη δική της ιστορία της τέχνης. Μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα υπήρχαν τουλάχιστον 15.000 Αφρικανοί σκλάβοι που ζούσαν στη Βρετανία, για να μην αναφέρουμε και μια μαύρη παρουσία στο νησί που χρονολογείται από τους ρωμαϊκούς χρόνους. Μαύροι στη λογοτεχνία και την τέχνη χρονολογούνται από τουλάχιστον τον 16ο αιώνα, με διασημότερους τους blackamoors που σημάδεψαν το έργο του Σαίκσπηρ. Μαύρα υποκείμενα εμφανίζονται επίσης σε έργα τέχνης όπως το περίφημο «Ο θάνατος του Νέλσον» του Ιρλανδού ζωγράφου Daniel Maclise (1807), ο οποίος περιλαμβάνει έναν μαύρο ναύτη και μάγειρα στο παρασκήνιο.

Το 1813 το British Institution παρουσίασε ένα πορτραίτο τού Joshua Reynolds, τώρα γνωστό
ως A Young Black, με τον τίτλο «Ο μαύρος υπηρέτης τού σερ Τζόσουα». Το πορτραίτο
της σκωτσέζικης οικογένειας Glassford ζωγραφισμένο από τον Archibald McLauchlan γύρω στο 1767 είναι μια ένδειξη για το πώς οι μαύροι έχουν κυριολεκτικά σβηστεί: αρχικά η εικόνα περιλάμβανε ένα μαύρο παιδί, πιθανώς δούλο, αλλά σε νέα επεξεργασία η εικόνα αυτή διαγράφηκε και ζωγραφίστηκε κάτι άλλο από πάνω. Η κίνηση των συντηρητών του Μουσείου της Γλασκώβης να επαναφέρουν την εικόνα του παιδιού στον πίνακα ήταν κάτι παραπάνω από συμβολική.

Η Βρετανία και η Γαλλία δεν υπήρξαν φυσικά οι μόνες που υποστασιοποίησαν την λευκότητα στην τέχνη. Ποτέ δεν θα ξεχάσω τη φορά που πήγα την κόρη μου στο Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας, και ένιωσα σαν να είχα φάει ένα χαστούκι από την καταιγιστική λευκότητα των εκθεμάτων. Ήταν σαν να επισκεπτόμουν ένα μουσείο τέχνης στην Ευρώπη, όχι σε μια πόλη όπου η μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα είναι οι Αφροαμερικανοί. Κατά βάση είχαμε πάει για να δούμε έναν πίνακα του μαύρου καλλιτέχνη Jacob Lawrence με τίτλο Taboo, και, αφού ψάξαμε εις μάτην, πληροφορηθήκαμε ότι είναι βαλμένο σε κάποια αποθήκη, δεν εκτίθεται. Αυτό δεν έπρεπε να με παραξενέψει· υπάρχει λόγος που έχω σταματήσει να επισκέπτομαι μουσεία τέχνης εδώ και καιρό. Κακώς περίμενα κάτι καλύτερο.

Έτσι, η γαλλική έκθεση είναι μια ευπρόσδεκτη αλλαγή, και κάτι που πρέπει να λάβει υπόψη ο κόσμος της τέχνης στη Βρετανία. Αλλά για να φέρουμε τους μαύρους στο προσκήνιο της τέχνης αυτού του είδους, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να πλαισιώνουμε σωστά τις εικόνες. Οι μαύροι ήταν παρόντες σε αυτή την ιστορία και στα έργα ζωγραφικής, όχι ως ίσοι αλλά ως υπήκοοι. [Σ.τ.μ.: στο πρωτότυπο χρησιμοποιείται εδώ η λέξη subjects, δηλαδή η ίδια λέξη που στο υπόλοιπο κείμενο αποδίδεται ως «υποκείμενα» (στα αγγλικά σημαίνει και τα δύο)].

Η μετονομασία τους και η αφαίρεση των ρατσιστικών επιθέτων δεν αλλάζει τον υποταγμένο ρόλο που απεικονίζουν πολλοί από τους πίνακες. Είναι δελεαστικό να παρασυρθούμε σε μία δοξολόγηση της παρουσίας μας, ξεχνώντας γιατί ήμασταν εκεί και συνεχίζουμε να είμαστε εδώ. Ως επί το πλείστον, παραμένουμε υποκείμενα στριμωγμένα στα περιθώρια του καμβά.

Είναι σημαντικό να αναγνωριστεί πλήρως η μαύρη παρουσία στην ιστορία, αλλά χρειάζεται και να σχεδιάσουμε τελείως νέα τοπία για να φανταστούμε ένα μέλλον όπου ο ενσωματωμένος στην τέχνη ρατσισμός δεν θα υπάρχει πια.



Πρώτη δημοσίευση:
theguardian.com με τίτλο: «France is addressing
black people’s invisibility in art. When will the UK?».
Μετάφραση: Άκης Γαβριηλίδης (Nomadic universality).




Ο Kehinde Andrews είναι καθηγητής μαύρων σπουδών στο Birmingham City University.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


9 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 48626

    18 Μαρ 2020

    χρειαζεται και ερωτημα? αυτοι οι κωλοαγγλοσαξωνες αποικιοκρατες και ιδιως οι βρετανοι ηταν παντα και ειναι ακομα και σημερα οι μεγαλυτεροι ρατσιστες και φασιστες...η θεωριες περι ευγονικης δικες τους δεν ηταν?

  • Ανώνυμος 48619

    16 Μαρ 2020

    "Κορωνοϊός: Ο Σωτήρης Τσιόδρας μας εξηγεί πώς να καθαρίζουμε το κινητό"
    https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-dyo-hrisimes-anartiseis-tsiodra

    Άντε να ψάλεις σε καμιά εκκλησία βρε καντηλανάφτη.

  • Ανώνυμος 48618

    16 Μαρ 2020

    "Ολοι γνωρίζουν τον Σωτήρη Τσιόδρα, το επιστήμονα με τις εξειδικευμένες γνώσεις, ωστόσο λίγοι είναι αυτοί που ξέρουν ότι πρόκειται για έναν πολύτεκνο οικογενειάρχη, πατέρα 7 παιδιών, μελετητή της βυζαντινής υμνολογίας, ο οποίος ψέλνει κάθε Κυριακή σε εκκλησία της Κηφισιάς, περιοχή στην οποία διαμένει."
    https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-poios-einai-o-loimoxiologos-sotiris-tsiodras-poy-kerdise-tin-empistosyni-ton

    "Mένουμε σπίτι: Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης δείχνει στα παιδιά πώς θα «φτιάξουν» μόνα τους παιχνίδια από την Αρχαία Ελλάδα"
    https://www.iefimerida.gr/politismos/menoyme-spiti-moyseio-kykladikis-tehnis-paidia

    (...)

  • Ανώνυμος 48617

    16 Μαρ 2020

    Πράγματι, συντρέχουν κι άλλοι λόγοι (δευτερεύοντες) που οι μαύροι δεν υπάρχουν στη ζωγραφική. Για παράδειγμα: φαντάζομαι πως ο Βαν Γκογκ δεν είχε και πολλά ερεθίσματα να ζωγραφίσει μαύρους.
    Μόνο που η ανάρτηση επικεντρώνεται μόνο στο θέμα του ρατσισμού ("είναι αθέατοι", λέει. Αυτό είναι διαφορετικό, από το δεν υπάρχουν καθόλου σε έναν πίνακα) και εστιάζει κυρίως στους πίνακες που αναπαριστούν ήδη μαύρους, και κυρίως στην ζωγραφική τέχνη της Βρετανίας (ώς αυτοκρατορία)..
    Συνεπώς, κάποιος μπορεί να ασχοληθεί με τον ρατσισμό στη τέχνη ή να το προσπεράσει.

  • Ανώνυμος 48616

    16 Μαρ 2020

    Στο μεταξύ: ρωμιοσύνη σωτήριον έτος 2020:

    Εἰς τόν Ὀρθόδοξον Ναόν συντελοῦνται συνεχῶς θαύματα! Ἀσθενεῖς θεραπεύονται, παράλυτοι ἀνορθώνονται, ἀνιάτως πάσχοντες ἀπολαμβάνουν καἰ πάλιν τό ἀγαθόν τῆς ὑγείας! Ἄνθρωποι, ἀπελπισμένοι ἀπό τήν ἰατρικήν φροντίδα, καταφεύγουν μέ ταπείνωσιν εἰς τόν ἱερόν Ναόν, πλησιάζουν τόν ἱερέα, δέχονται τήν εὐλογίαν του καί ἀνασταίνονται! Ὡσαύτως τό λαδάκι ἀπό τό κανδήλι τῶν Ἁγίων μας πολύ συχνά άναδεικνύεται φάρμακον διά τόν πιστόν ἄνθρωπον!
    Τό χάρισμα τῆς θεραπευτικῆς αὐτῆς ἐξουσίας καί δωρεᾶς μετά ταῦτα ἔχει μεταβιβασθῆ πρός τούς ἡγιασμένους Ἀρχιερεῖς καί ἱερεῖς! Εἰς τόν ἱερόν Ναόν τοῦ Ἁγίου Ἰσιδώρου, ἐπί παραδείγματι, ἐκεῖ ψηλά εἰς τόν Λυκαβηττόν, καθημερινῶς τελεσιουργοῦνται θαύματα, ἀναρίθμητα θαύματα, καί ἰάσεις παντοειδεῖς διά τοῦ Τιμίου Σταυροῦ! Δέν ὑπέπεσεν εἰς τήν ἀντίληψίν Σας;
    Δέν ἐπληροφορήθητε ἆραγε, ὅτι ὁ Κορονοϊός ἔχει κατασκευασθῆ εἰς τήν Ἀμερικήν ἤδη ἀπό τοῦ ἔτους 1981 ἐκ μέρους τῶν σκοτεινῶν δαιμονικῶν Όργανώσεων τῆς Παγκοσμιοποιήσεως; Οὐδείς, λοιπόν, τῶν Συνεργατῶν Σας ἔλαβε τήν πρωτοβουλίαν νά Σᾶς πληροφορήσῃ, ὅτι ἀπό τοῦ ἔτους 1981, μέ τό ψευδώνυμον «Ουχάν-400», εἶχε προγραμματισθῆ, διά νά διαδοθῇ πολύ ἀργότερα, δηλ. τώρα, σήμερα, κατά τό ἔτος 2020, ὁ μολυσματικός αὐτός ἰός; (!!!)
    Ἤδη ἀπό τοῦ ἔτους 1981 ἔχουν δημοσιευθῆ τά ἑξῆς: «In around 2020 a severe pneumonia-like illness will spread throughout the globe, attacking the lungs and the bronchial tubes and resisting all known treatments…»! Ταῦτα ἔγραφεν ὁ συγγραφεύς Dean Koontz εἰς τό σύγγραμμά του «The Eyes of darkness». ([1][1]).
    https://www.iefimerida.gr/ellada/ambrosios-se-mitsotaki-min-kleisete-ekklisies-koronoio

    Αποσπάσματα από την επιστολή του μητροπολίτη Αμβρόσιου στον πρωθυπουργό της ρωμιοσύνης!
    Ο παππούλης αυτός στοιχηματίζω ότι κάνει κατηχήσεις και διδάσκει σε εκκλησιαστικές σχολές.
    Εξυπακούεται ότι θα πρέπει να του απαγορευτεί να κάνει οποιουδήποτε είδους διδασκαλία.
    Μα καλά ο Αμβρόσιος τί πίνει και πόση πλύση εγκεφάλου τους κάνουν στις εκκλησιαστικές σχολές..
    https://edition.cnn.com/2020/03/13/us/dean-koontz-novel-coronavirus-debunk-trnd/index.html
    https://www.ellinikahoaxes.gr/2020/02/23/coronavirus-created-in-lab-fake/

  • Ανώνυμος 48615

    15 Μαρ 2020

    Πάμε πάλι από την αρχή. Ο βασικός λόγος είναι ότι έχει περάσει στην κουλτούρα και έτσι απλά το αναπαράγουμε.
    Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος ρατσιστής για να ζωγραφίζει μόνο άσπρους, απλά έτσι έχει μάθει και συνηθίσει, λόγω λουλτούρας, μόδας.
    Βέβαια υπάρχουν πολλοί λόγοι που αυτό πέρασε στην κουλτούρα, ένας είναι ο ρατσισμός, ένας άλλος η οικονομική πρωτοκαθεδρία των λευκών, λόγοι αισθητικής (που όμως είναι υποκειμενικοί) και πάρα πολύ άλλοι λόγοι, που όμως δεν έχουν σημασία, διότι το ζητούμενο είναι αυτό που προανέφερα.

  • Ανώνυμος 48614

    15 Μαρ 2020

    Οι καλλιτέχνες (άρα και οι ζωγράφοι) πάντοτε ήσαν "υπηρέτες" της όποιας ηθικής, της θρησκείας, κάποιου φιλοσοφικού ή καλλιτεχνικού ρεύματος. Έχουν ανάγκη από την καθεστηκυία τάξη ή από μία μελλοντική εξουσία (ενίοτε και την εξουσία του χρήματος).
    Αυτό σημαίνει ότι οφείλουν να είναι δεσμευμένοι στο να εκφράζουν το ιδανικό, αυτής της ισχυρής δύναμης με την οποία είναι συνδεδεμένοι.
    Και οι πολιτικές, θρησκευτικές και κοινωνικές εξουσίες, υπήρξαν κατά βάση ρατσιστικές. Οι μαύροι ανέκαθεν θεωρούντο υποδεέστεροι, εκ φύσεως δούλοι.
    Αν δεχθούμε ότι η τέχνη (και η ζωγραφική), είναι συνυφασμένη με το ωραίο, το όμορφο, πρέπει να θυμόμαστε πως το μαύρο (νέγρος, αράπης) ταυτίστηκε στη Δύση με το αντίθετο της ομορφιάς.
    Πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά στη ζωγραφική;
    Στο σύγχρονο κόσμο μας, που αναδεικνύει την παγκοσμιότητα σε βάρος κρατών εθνών και τον άνθρωπο ως μια φυλή, μάς δίνει την δυνατότητα να φανταστούμε ένα μέλλον χωρίς κοινωνικό και φυλετικό ρατσισμό. Άρα, παρόμοια και την τέχνη.

    Το ερώτημα είναι αν υπάρχει πλέον Τέχνη στο σύγχρονο κόσμο (αλλά αυτό, είναι ένα άλλο θέμα).

  • Ανώνυμος 48613

    15 Μαρ 2020

    Παρεμπιπτόντως το soundtrack της ταινίας:
    https://www.youtube.com/watch?v=XSpLKR6aMdA

    και η ιστορία με τον τρελοσκηνοθέτη:

    "Ο Κάγιε κατάφερε να «τρομάξει» ακόμα και τον Μπράντο με την τρελή του συμπεριφορά. Όταν ο Μπράντο του ζήτησε να εμφανιστεί στα μαθήματα υποκριτικής που οργάνωνε, ο Κάγιε ντύθηκε Οσάμα Μπιν Λάντεν και άρχισε να μιλάει στους μαθητές. Κανείς δεν βρήκε τη στολή αστεία, καθώς είχε περάσει πολύ λίγος καιρός από την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου..."
    https://www.newsbeast.gr/weekend/arthro/3588621/i-kommenes-skines-tou-american-history-x-ke-to-aprovlepto-telos-pou-den-provlithike-pote

    https://www.imdb.com/name/nm0443411/

    https://www.mixanitouxronou.gr/american-history-x-i-istoria-tou-neonazi-pou-dolofonise-dio-mavrous-ke-sti-filaki-metamorfothike-i-antarsia-ton-ithopion-pou-apelisan-ton-skinotheti-o-opios-dapanise-ena-ekatommirio-gia-na-min/

  • Ανώνυμος 48612

    15 Μαρ 2020

    "Είναι σημαντικό να αναγνωριστεί πλήρως η μαύρη παρουσία στην ιστορία, αλλά χρειάζεται και να σχεδιάσουμε τελείως νέα τοπία για να φανταστούμε ένα μέλλον όπου ο ενσωματωμένος στην τέχνη ρατσισμός δεν θα υπάρχει πια."

    Ναι βρε, βρήκες δουλειά τώρα για να βγάλεις κάνα φράγκο και οι υπόλοιποι να πληρώνουν.
    Όσον αφορά για το ερώτημα γιατί είναι αθέατοι οι μαύροι στη ζωγραφική, κάποιος μπορεί να σκεφτεί διάφορες απαντήσεις.
    Όπως ότι είναι θέμα ρατσισμού μέχρι ότι οι μαύροι δεν διακρίνονται καλά σε σκούρο φόντο (αισθητικοί λόγοι).
    Όμως στην πραγματικότητα ένας είναι ο βασικός λόγος: είθισται τα πρόσωπα στους πίνακες να είναι λευκά.
    Είναι θέμα κουλτούρας, μόδας και τα συναφή.
    Πάμε ταινία: American History X (1998).
    https://www.imdb.com/title/tt0120586/
    (Η καλύτερη ταινία του Edward Norton. Στην τελευταία του ταινία,Motherless Brooklyn (2019), είναι σεναριογράφος, σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής, συμπαθητική ταινία, αλλά περνάει σχεδόν απαρατήρητη, πιθανών προσπαθεί πολύ και εκεί είναι που κάπου το χάνει.)